چارچوب روش‌شناختی استخراج و بازنمایی داده‌های مکانی از اسناد تاریخی ایران

احمدوند, فاطمه

doi:10.22034/dpr.2026.600468.1030

چارچوب روش‌شناختی استخراج و بازنمایی داده‌های مکانی از اسناد تاریخی ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

فاطمه احمدوند

استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران

10.22034/dpr.2026.600468.1030

چکیده

اسناد تاریخی ایران، به‌ویژه وقف‌نامه‌ها، قباله‌ها و اسناد اداری، اطلاعات مکانی را غالباً در قالب نام مکان، حدود، همسایگی، مسیر آب، وابستگی اداری و کاربری ثبت می‌کنند. تبدیل مستقیم این اطلاعات به نقطه، خط یا محدوده می‌تواند پیوند داده با سند و میزان قطعیت آن را از میان ببرد. پژوهش حاضر می‌پرسد اطلاعات مکانی یک سند تاریخی با چه مراحلی می‌تواند به داده قابل استفاده در سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) تبدیل شود، به‌گونه‌ای که هر عارضه نقشه‌ای همچنان به شاهد سندی خود قابل بازگشت باشد. این پژوهش با رویکردی کیفی و کتابخانه‌ای ـ اسنادی، از مرور تلفیقی مطالعات سندشناسی، جغرافیای تاریخی و روش‌های مکانی بهره می‌گیرد و برای آزمون عملی چارچوب، دو وقف‌نامه قاجاری تهران را به‌صورت نمونه بررسی می‌کند. یافته‌ها سه اصل را نشان می‌دهد: نخست، واحد پایه استخراج باید «گزاره مکانی سندی» باشد، نه مکان‌نام منفرد؛ دوم، نام، نوع، وابستگی و هندسه مکان باید با تاریخ و منبع گواهی ثبت شود؛ سوم، عارضه نقشه‌ای باید شناسه‌ای داشته باشد که آن را به سند، عبارت و صفحه یا برگ مبنا پیوند دهد. اجرای آزمایشی بر وقف‌نامه دو قنات صدرآباد و کاظم‌آباد و وقف‌نامه آقا مهدی ملک‌التجار نشان می‌دهد که روابطی مانند جریان آب، قرارگرفتن در محله، جوار با مسجد و حمام، و کاربری موقوفه را می‌توان پیش از تعیین هندسه استخراج و ثبت کرد. نتیجه پژوهش آن است که اعتبار بازنمایی مکانیِ اسناد به شفافیت مسیر تبدیل «سند به داده» و ثبت صریح عدم‌قطعیت وابسته است، نه صرفاً به دقت مختصات.

کلیدواژه‌ها

اسناد تاریخی

جغرافیای تاریخی

سامانه اطلاعات جغرافیایی

مکان‌نام

عدم‌قطعیت

موضوعات

مطالعات اسناد و مراکز اسناد

عنوان مقاله English

A Methodological Framework for Extracting and Representing Spatial Data from Iranian Historical Documents

نویسنده English

fatemeh ahmadvand

Assistant Professor of the Department of History and Civilization of Islamic Nations, Faculty of Islamic Sciences and Researches, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran

چکیده English

Iranian historical documents, particularly endowment deeds, property deeds, and administrative records, often contain spatial information in the form of place names, boundaries, adjacency relations, water routes, administrative affiliations, and land uses. Directly converting such information into points, lines, or polygons may detach spatial data from its documentary evidence and obscure its degree of certainty. This study asks through what stages spatial information contained in a historical document can be transformed into data usable in a Geographic Information System (GIS) while ensuring that every mapped feature remains traceable to its documentary source. Using a qualitative, library- and document-based approach, the study draws on an integrative review of research in document studies, historical geography, and spatial methods. The proposed framework is then examined through two Qajar-period endowment deeds from Tehran. The findings identify three main principles. First, the basic unit of extraction should be the “documentary spatial statement” rather than an isolated place name. Second, a place’s name, type, administrative affiliation, and geometry should be recorded together with the date and source of the evidence. Third, each mapped feature should carry an identifier linking it to the relevant document, textual passage, and page or folio. Application of the framework to the endowment deed of the Sadrabad and Kazemabad qanats and that of Aqa Mehdi Malek al-Tojjar shows that relations such as water flow, location within a neighborhood, adjacency to a mosque or bathhouse, and the function of endowed property can be extracted and recorded before assigning a specific geometry. The study concludes that the reliability of spatial representation derived from historical documents depends primarily on the transparency of the transformation from document to data and the explicit recording of uncertainty, rather than on coordinate precision alone.

کلیدواژه‌ها English

Historical Documents

Historical Geography

Geographic Information System (GIS)

Place Names

Uncertainty

1. ابن‌خرداذبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله. (۱۸۸۹م). «کتاب المسالک والممالک». به کوشش میخائیل یان دخویه. مجموعه «کتابخانه جغرافی‌دانان عرب»، ج ۶. لیدن: ا. ی. بریل.

2. اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی. (۱۸۷۰م). «کتاب المسالک والممالک». به کوشش میخائیل یان دخویه. مجموعه «کتابخانه جغرافی‌دانان عرب»، ج ۱. لیدن: ا. ی. بریل.

3. مقدسی، شمس‌الدین ابوعبدالله محمد بن احمد. (۱۹۰۶م). «أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم». تصحیح میخائیل یان دخویه، چاپ دوم. مجموعه «کتابخانه جغرافی‌دانان عرب»، ج ۳. لیدن: ا. ی. بریل.

4. دبیرسیاقی، محمد. (۱۳۷۸). «وقف‌نامه دو قنات صدرآباد و کاظم‌آباد و دکان‌های پیرامون باغ نظامیه تهران». وقف میراث جاویدان، ش ۲۸، ۲۹ـ۳۶.

5. ده‌پهلوان، مصطفی، ملکزاده، مهرداد، و چهارراهی، ذبیح‌الله. (۱۳۹۷). «بررسی باستان‌شناختی بخشی از شاهراه خراسان بزرگ: گردنه پاطاق یا دربند مادی». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، ۸(۱۹)، ۱۲۷ـ۱۴۶. ‎

DOI: 10.22084/nbsh.2019.15228.1677

6. زندیه، حسن، و صومعه، حسین. (۱۴۰۳). «بازشناسی مفهوم «دستک» در کاربرد ایرانی، از دیدگاه سندشناسی». پژوهش‌های علوم تاریخی، ۱۶(۲)، ۱۰۷ـ۱۳۳. ‎

DOI: 10.22059/jhss.2025.387398.473764

7. شیخ‌الحکمایی، عمادالدین. (۱۳۹۰). «ادب ممتازنویسی و سیر تحول آن در اسناد دوره اسلامی ایران». پژوهش‌های علوم تاریخی، ۳(۱)، ۸۳ـ۱۱۰.

8. شیخ‌الحکمایی، عمادالدین، و رضوان، رامینا. (۱۳۹۸). «دانش نام‌شناسی و پژوهش‌های علوم تاریخی». پژوهش‌های علوم تاریخی، ۱۱(۲)، ۱۴۳ـ۱۶۶. ‎

DOI: 10.22059/jhss.2019.284208.473140

9. صفرزایی، عبداله، و ملازئی، یاسر. (۱۴۰۰). «جغرافیای تاریخی مکران در دوره صفوی بر اساس نقشه‌های تاریخی اروپاییان». پژوهش‌های علوم تاریخی، ۱۳(۲)، ۹۵ـ۱۱۸. ‎

DOI: 10.22059/jhss.2021.322447.473393

10. عطایی آشتیانی، زهره، و موسوی، فهیمه. (۱۴۰۵). «پژوهشی در اسناد وقفی تهران قاجاری؛ بررسی تطبیقی مصارف موقوفات». دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش‌های سندشناسی، ۱(۱)، ۵ـ۲۷. ‎

DOI: 10.22034/dpr.2026.242110

11. علیزاده بیرجندی، زهرا. (۱۴۰۵). «سنخ‌شناسی پژوهش‌های اسنادی با رویکرد فراتحلیل کیفی (مطالعه موردی: مقالات دهه ۹۰ش)». دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش‌های سندشناسی، ۱(۱)، ۱۶۸ـ۱۹۷. ‎

DOI: 10.22034/dpr.2026.242128

12. مرتضوی، مرضیه. (۱۳۹۱). «وقف‌نامه‌ای از آقا مهدی ملک‌التجار». وقف میراث جاویدان، ش ۷۹ـ۸۰، ۲۰۷ـ۲۱۶.

13. همراز، ویدا. (۱۴۰۵). «گونه‌شناسی اسناد دیداری ـ شنیداری و روش‌های تحلیل آن در پژوهش‌های تاریخی». دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش‌های سندشناسی، ۱(۱)، ۲۳۶ـ۲۵۶. ‎

DOI: 10.22034/dpr.2026.242132

14. Arksey, Hilary, & O’Malley, Lisa. (2005). “Scoping Studies: Towards a Methodological Framework.” International Journal of Social Research Methodology, 8(1), 19–32. DOI: 10.1080/1364557032000119616.

15. Bai, Xuefeng, Jiao, Xinyu, Sakai, Takeru, & Xu, Hao. (2024). “Mapping the Past with Historical Geographic Information Systems: Layered Characteristics of the Historic Urban Landscape of Nanjing, China, since the Ming Dynasty (1368–2024).” Heritage Science, 12(1), Article 283. DOI: 10.1186/s40494-024-01400-4.

16. Foka, Anna, Demiroglu, Osman Cenk, Barker, Elton, Mostofian, Nasrin, Konstantinidou, Kyriaki, Kiesling, Brady, Talatas, Linda, & Palm, Kajsa. (2022). “Visualizing Pausanias’s Description of Greece with Contemporary GIS.” Digital Scholarship in the Humanities, 37(3), 716–724. DOI: 10.1093/llc/fqab093.

17. Grossner, Karl, Janowicz, Krzysztof, & Keßler, Carsten. (2016). “Place, Period, and Setting for Linked Data Gazetteers.” In Merrick Lex Berman, Ruth Mostern, & Humphrey Southall (Eds.), Placing Names: Enriching and Integrating Gazetteers (pp. 80–96). Bloomington, IN: Indiana University Press.

18. Hu, Xuke, Zhou, Zhiyong, Li, Hao, Hu, Yingjie, Gu, Fuqiang, Kersten, Jens, Fan, Hongchao, & Klan, Friederike. (2023). “Location Reference Recognition from Texts: A Survey and Comparison.” ACM Computing Surveys, 56(5), Article 112, 1–37. DOI: 10.1145/3625819.

19. Liu, Zilong, Janowicz, Krzysztof, Cai, Ling, Zhu, Rui, Mai, Gengchen, & Shi, Meilin. (2022). “Geoparsing: Solved or Biased? An Evaluation of Geographic Biases in Geoparsing.” AGILE: GIScience Series, 3, Article 9, 1–13. DOI: 10.5194/agile-giss-3-9-2022.

20. Mostern, Ruth, & Johnson, Ian. (2008). “From Named Place to Naming Event: Creating Gazetteers for History.” International Journal of Geographical Information Science, 22(10), 1091–1108. DOI: 10.1080/13658810701851438.

21. Plewe, Brandon. (2002). “The Nature of Uncertainty in Historical Geographic Information.” Transactions in GIS, 6(4), 431–456. DOI: 10.1111/1467-9671.00121.

22. Southall, Humphrey, Mostern, Ruth, & Berman, Merrick Lex. (2011). “On Historical Gazetteers.” International Journal of Humanities and Arts Computing, 5(2), 127–145. DOI: 10.3366/ijhac.2011.0028.

23. Stapel, Rombert. (2024). “To Map, To Ascertain: Reflections on the Practice of Mapping (Un)certain Knowledge from a Digital Humanities Perspective.” Journal for the History of Knowledge, 5, 153–167. DOI: 10.55283/jhk.14640.

24. Torraco, Richard J. (2005). “Writing Integrative Literature Reviews: Guidelines and Examples.” Human Resource Development Review, 4(3), 356–367. DOI: 10.1177/1534484305278283.

25. Whittemore, Robin, & Knafl, Kathleen. (2005). “The Integrative Review: Updated Methodology.” Journal of Advanced Nursing, 52(5), 546–553. DOI: 10.1111/j.1365-2648.2005.03621.x.

26. Zhou, Jolie, Cole, Camille, & Chen, Annie. (2024). “Basreh or Basra? Geoparsing Historical Locations in the Svoboda Diaries.” In Proceedings of the 62nd Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics (Volume 4: Student Research Workshop) (pp. 273–286). Bangkok, Thailand: Association for Computational Linguistics. DOI: 10.18653/v1/2024.acl-srw.33.