https://www.sanadshenasi.ir/ دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی fa daily 1 Mon, 02 Mar 2026 00:00:00 +0330 Mon, 02 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://www.sanadshenasi.ir/article_242110.html چکیدهوقف یکی از مهم‌ترین عناصر شهری اسلامی ایرانی، در ایران به شمار می‌رود که موجب شکل‌گیری و انتظام فضایی اماکن عمومی و به تبع آن، توسعۀ شهرهایی همچون اصفهان، شیراز و تهران گردیده است. با وجود مطالعات بسیاری که با موضوعیت وقف انجام شده، اطلاعات در این زمینه، همچنان ناکافی و ناقص است. در پژوهش حاضر که به منظور بررسی تأثیر الگوی وقف، در شکل‌گیری شهر تهران صورت گرفته است، با استفاده از روش تحقیق کتابخانه‌ای و اسنادی و با بهره‌گیری از اسناد و مدارک تاریخی، به طبقه‌بندی آماری موقوفات تهران در دورۀ قاجار، بر اساس نوع مصرف آن‌ها پرداخته‌ایم؛ بدین ترتیب گسترة مصرف موقوفات تهران به دست آمده و ارتباط توسعة شهری تهران، با نیازهای جامعة قاجاری، روشن شده است. بر اساس یافته‌های پژوهش، در طول دورۀ قاجار، مصارف مذهبی بیشترین عایداتِ موقوفات را به خود اختصاص داده‌‌ است که چیزی حدود پنجاه و پنج تا شصت و شش درصد وقفنامه‌ها را دربرمی‌گیرد؛ و پس از آن، امورخیریه و آموزش در جایگاه دوم و سوم قرار دارد. https://www.sanadshenasi.ir/article_242111.html پیوستن و فعالیت در نهضت جنگل آخرین مرحله از زندگانی سیاسی میرزا حسین خان کسمائی بود. میرزا حسین خان کسمائی که یکی از پیشگامان فعالیت‌های مشروطه‌خواهی در گیلان بود. از همان ابتدا به صف مشروطه‌خواهان پیوست. وی نقش مهمی در انقلاب گیلان و فتح دارالحکومه رشت داشت. پس از جریان اولتیماتوم روس‌ها مجبور به ترک گیلان و مهاجرت به فرانسه شد. منابع تاریخی آنجا که به وقایع نهضت جنگل می‌پردازند از میرزا حسین خان کسمائی به منزله یکی از همراهان میرزا کوچک خان یاد کرده‌اند. هدف نوشتار حاضر این است که با بررسی اسناد و مدارک آرشیوی و با روش تاریخی زمان دقیق حضور میرزا حسین خان کسمائی و پیوستنش به نهضت جنگل را مشخص کند. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد که بر خلاف اذعان برخی از منابع میرزا حسین خان از همان اوان نهضت جنگل به این جنبش پیوسته و در کنار میرزا کوچک خان حضور داشته است. https://www.sanadshenasi.ir/article_242112.html اهداف : بررسی عناصر نسخه شناسی و کتابشناسی بیاض های دورۀ قاجار و نیز بررسی بیشترین فراوانی مربوط به محتوا ، در ساختار بیاض های قاجار مورد تحقیق می باشد.روش‌تحقیق: روش این تحقیق پیمایشی – توصیفی همراه با تحلیل کیفی محتواست. در این روش ابتدا نسخه های جامعه آماری به روش پیمایشی جستجو شده، سپس عناصر کدشناسی آن ها تشریح می شود. دستاورد های مقاله : از میان 39 نسخه خطی با ساختار بیاض و با تاریخ کتابت دوره قاجار، اکثراً بدون مؤلف و همگی بدون تاریخ تألیف می باشند. و موضوع ادعیهُ بیشترین فراوانی را در بین سایر موضوعات داشته است. اغلب این بیاض ها بدون کاتب و محل کتابت و جلدشان اغلب چرم تیماج و بدون تزئین می باشند. و همچنین در این بیاض ها ، خط شکسته نستعلیق بیشترین فراوانی را نسبت به سایر خط‌ها داراست. و اکثراً نیز نوع کاغذ شان فرنگی است. غالب بیاض‌ها به صورت مطالب مختلف گردآوری شده از چند منبع یا صرفاً کتابت هستند و آن هم عمدتاً به شکل کتابچه هایی همراه شخص در سفر بوده که بخشی از آن را بدون نوشته می گذاشتند، تا در سفرها آن را تکمیل کنند و محتوای آنها متنوع و مطالب مختلف بوده است. چون بیاض‌ها عمدتًا به صورت کتابچه هایی همراه شخص در سفر بوده اند و استفاده از جلد تیماج به دلیل انعطاف پذیری، فراوانی، ارزانی و در دسترس بودن نسبت به سایر جلد های چرمی بیشتر مورد استفاده قرارمی گرفته، در آنها تزئینات بکار نرفته است. استفاده از کاغذ فرنگی به علت رواج این نوع کاغذ در این دوره و در دسترس بودن آن بیشتر مورد استفاده قرار گرفته است. استفاده بیشتر از خط شکسته نستعلیق در این بیاض‌ها به جهت جایگاه این نوع خط در دورۀ قاجار بوده است. https://www.sanadshenasi.ir/article_242114.html در بررسی اسناد تاریخی ایران موضوع عقدنامه های ازدواج جایگاه ویژه ای دارند. دو قباله ای که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته اند از نوع تک برگی و متعلق به مناطق شهری در شمال خراسان بوده و از نظر تاریخی در دوره قاجاریه و طی سال های 1208 و 1233ه.ق تنظیم شده اند. در این پژوهش، نخست متن عقدنامه ها به دقت مورد بازخوانی قرار گرفته،سپس ترکیب و ساختار هریک از اسناد مشخص و اطلاعات مختلف اقتصادی ، حقوقی ، فرهنگی و ... مندرج در این عقدنامه ها استخراج،طبقه بندی و در قالب چند جدول ارایه گردیده است.هدف: این مقاله به بررسی شکلی و محتوایی این دو عقدنامه ،که شخصی و منحصر به فرد می باشند، می پردازد تا نکات ارزشمند مندرج در لابلای این اسناد را استخراج و در اختیار پژوهشگران قرار دهد. روش پژوهش:.روش پژوهش در این مقاله توصیفی می باشد .بدین گونه که ابتدا اخذ اسناد نکاح و نسخه برداری از عقدنامه ها مورد توجه قرار می گیرد . سپس، موضوع مورد بحث توصیف و در نهایت، ابعاد و زوایای مختلف عقدنامه ها تبیین می گردد . شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای و اسنادی بوده است .یافته های پژوهش : مقایسه تطبیقی این دو عقدنامه و توجه به نقش سیاسی و اقتصادی ایلات و عناصر ترک و کرد در شمال خراسان در اوایل قاجاریه،می تواند در شناخت تاریخ حکومت محلی شمال خراسان در دوره قاجاریه موثر باشد .بررسی این دو سند نشان می دهد که؛ برقراری ازدواج بین قبیله ای با اهداف سیاسی یکی از شیوه هایی بوده که منجر به همزیستی مسالمت آمیز میان اقوام ترک مقیم و اکراد مهاجر به شمال خراسان شده و در شکل گیری حکومت محلی ایل شادلو در بجنورد نقش برجسته ای داشته است. https://www.sanadshenasi.ir/article_242125.html خودکشی پدیده ای است که از قدیم الایام در میان جوامع مختلف وجود داشته است در بین برخی اقوام به عنوان سنتی دینی امری پسندیده و شایع بوده است مانند (فرقه بودایی‌ها) و در میان جوامع دینی مسیحی و مسلمان امری نکوهیده بوده و گناه کبیره محسوب می‌شده است. نظریه «دورکیم» در زمینه خودکشی از برجسته‌ترین نظریه‌های جامعه شناختی در مورد آن است. وی این پدیده را امری اجتماعی می‌داند وابسته به شرایط هر جامعه ای نوعی از خودکشی را توضیح و تبیین نموده است.پرسش اصلی این است که این پدیده در سه دوره تاریخی چه روندی از منظر کمی و کیفی داشته است؟ هدف شناخت تغییرات این پدیده بوده و اهمیت آن در پیشگیری و کنترل آن در جامعه بر اساس بررسی تاریخی روند این پدیده می-باشد.دسترسی به منابع جامع و شفاف در مورد این آسیب در سه دوره تاریخی ایران با توجه به هنجارهای سنتی و عرفی مرتبط با این آسیب کاری دشوار و سخت بوده است؛ با این حال این پژوهش با استفاده از داده‌های اسنادی قابل دسترس و منابع قدیم و جدید مربوط به هر سه دوره صورت گرفته و با رویکردی توصیفی-تحلیلی سعی در تشریح و روشن نمودن این پدیده در این دوره‌های تاریخی دارد. https://www.sanadshenasi.ir/article_242126.html بوشهر در امتداد تاریخ، همواره به عنوان یک کانون راهبردی،هم از منظر جایگاه سیاسی و هم از منظر قابلیت‌های اقتصادی موردتوجه بوده است. اهمیت محوری فعالیت‌های تجاری این بندر، که ریشه در موقعیت ممتاز جغرافیایی آن در مرز ساحلی خلیج‎فارس دارد،در ادوار تاریخی گوناگون، به‌ویژه در عصر پهلوی، نقشی تعیین‌کننده ایفا کرده است.در دوران پهلوی،با تثبیت ساختارهای نوین حکومتی و استقرار نهاد گمرک،بندربوشهر به عاملی جذب‌کننده برای طیفی گسترده از کنشگران اقتصادی بدل شد. در کنار طبقه ممتاز تجار و بازرگانان متمول، لایه‌ای دیگر از نیروهای مولد حاشیه‌ای حضور داشتند که با وجود کسب درآمدی ناچیز، وظایف حیاتی خدماتی و حمایتی، از جمله خدمات خُرد و تسهیل‌گری امور تجاری را بر عهده داشتند. این عناصر زیرساختی، نقش مؤثری در افزایش کارایی و شتاب‌بخشی به فرآیندهای بازرگانی بندر ایفا می‌نمودند.از این رو، پژوهش حاضر بر آن است تا تأثیر فعالیت‌های اقتصادی این نیروهای مولد حاشیه‌ای را بر ساختار اجتماعی بندربوشهر در دوره پهلوی مورد تحلیل قرار دهد.سؤال اصلی پژوهش به این شرح است: «فعالیت‌های اقتصادی نیروهای مولد حاشیه‌ای چه تأثیری بر وضعیت اجتماعی بوشهر در دوره پهلوی داشته است؟» بر مبنای این سؤال، فرضیه محوری بر این اصل استوار است که: «فعالیت‌های اقتصادی نیروهای مولد حاشیه‌ای، با وجود ماهیت خُرد، معیشتی و سطح درآمدی پایین مشاغل،توانسته‌اند تأثیرگذاری قابل‎توجهی بر پویایی، تعریف سلسله ‌مراتب و بافت کلی جامعه بوشهر در دوره پهلوی بر جای بگذارند.» روش‌شناسی این تحقیق بر اساس رویکردی تلفیقی شکل گرفته است که شامل جمع‌آوری داده‌ها از طریق تاریخ شفاهی، تحلیل دقیق اسناد تاریخی موجود و بهره‌گیری از اسناد منتشرنشده آرشیوی می‌باشد. https://www.sanadshenasi.ir/article_242127.html جزئیات نگاره‌های نسخه‌های خطی مصورِ برگرفته از شاهنامه، از عوامل مختلفی تأثیر می‌پذیرد و تنها محدود به روایت فردوسی از داستان‌ها نیست. نگارگران، هنرمندانی فرهیخته به شمار می‌رفتند که در کنار روایت اصلی داستان از عوامل دیگری هم تأثیر گرفته و برای ترسیم جذاب‌تر از آنها بهره می‌بردند. هرچند نگارگرانی که به ترسیم تصاویر برای نسخه‌های سفارشی دربار مشغول بودند، این تصاویر را برای پادشاه و نگهداری نسخه در کتابخانۀ سلطنتی ترسیم می‌کردند، در جزئیات ترسیم برخی نگاره‌ها، متأثر از ادبیات عامه بوده‌اند. نکات پنهان در ظرایف نگاره‌های نسخ مصور را می‌توان در برخی نگرش‌های عامیانه به داستان‌های شاهنامه از جمله روایات طومارهای نقالی ریشه‌یابی کرد. از نمونه‌های این نسخ مصور که از میراث ادب عامه- به‌ویژه روایت طومارهای نقالی- تأثیر پذیرفته‌، می‌توان به دو نسخۀ شاهنامه در مکتب نقاشی هرات اشاره کرد. این دو نسخۀ مصور و کم‌نظیر، نسخه‌های بایسنقری و محمد جوکی است. در این دو اثر ادبی- هنری که از نظر زمانی با یکدیگر قرابت دارند، نگارۀ کشته شدن دیو سفید در خان هفتم رستم یکی از مشهورترین نگاره‌ها است. در این نگاره، برخی جزئیات، تأثیرپذیری نگارگر از ادبیات عامه را نمایان می‌کنند. در این مقاله با توجه به ظرایف این نگاره در دو نسخۀ یادشده، به مسئلۀ تأثیرپذیری نگارگر از یک روایت عامیانه در طومار نقالی پرداخته‌ایم. https://www.sanadshenasi.ir/article_242128.html سند پژوهی و تولیدات علمی مربوط به این حوزه به دلیل کارکرد های هویتی و اهمیت آن در ساحت دانشی از جایگاه ویژه ای در علوم انسانی برخوردار است . ترسیم افق های آینده پژوهش های اسنادی در گرو شناسایی اولویت ها و وجوه مغفول این گونه مطالعات است . باتوجه به این امر، مقاله پیش رو با اتخاذ رویکرد فرا تحلیل کیفی می کوشد به تحلیل دستاوردها و یافته های پژوهش های اسنادی دهه 90 شمسی بپردازد. مقاله حاضر با در نظر داشتن معیار محوریت و کمیت اسناد در مقالات منتشره دهه 90 ش در صدد شناسایی مهم ترین دستاورد ها و همچنین خلأها و کاستی های پژوهش های مذکور است . یافته های حاصل از این پژوهش نشان می دهد از نظر موضوعی در دو محور مطالعات موردی با رویکرد تاریخی و مباحث مدیریت ، حفاظت و استاندارد سازی اسناد آرشیوی ، صورت گرفته است . یافته های این بررسی حاکی از فقدان کاربرد مبانی نظری و عدم تمرکز بر آموزش مهارت های سندخوانی و سندپژوهی است . https://www.sanadshenasi.ir/article_242129.html خرما محصول اصلی و عمده کشاورزی مناطق جنوبی ایران است که از دیرباز نقشی حیاتی در گذران زندگی نخل‌کاران و اقتصاد منطقه داشته است. همزمان با روی کار آمدن حکومت پهلوی و ملی شدن تجارت خارجی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1920 م، روابط بازرگانی میان نواحی شمالی ایران با شوروی مختل شد و زیان‌های فراوانی به کشاورزان و تاجران شمالی ایران وارد شد. پس از استقرار و تثبیت سیاسی رضاشاه پهلوی، بازرگانی خارجی مورد توجه قرار گرفت و تلاش شد آسیب‌های وارده ترمیم و جبران شود. با این هدف توجه ویژه به خرما به‌عنوان محصول استراتژیک نواحی جنوبی ایران، از نخستین اقدامات حکومت بود که با توجه به پیشنهادات و توصیه‌های مقامات محلی خوزستان به سامان‌دهی وضعیت موجود پرداخت. بدین ترتیب دولت ایران در ازای زیان‌های وارده به کشاورزان شمالی، به حمایت از نخل‌کاران جنوب و تسهیل صدور خرما پرداخت و از تابستان 1307 ش/ 1928 م، خریداران خارجی خرمارا از پرداخت مالیات معاف کرد. در سال‌های جنگ جهانی دوم چون کمبود مواد غذایی در ایران محسوس بود، صادرات خرما از بنادر خلیج‌فارس و دریای عمان ممنوع شد. پس از جنگ، دولت محمدرضا شاه صدور خرما را فقط از خرمشهر و بندر شاهپور آزاد کرد و از بندرعباس و میناب، تنها در صورت وجود مازاد خرما، امکان صادرات وجود داشت.مقاله حاضر ذیل سندپژوهی تاریخی با روش توصیفی- تحلیلی بر پایه اسناد منتشر نشده آرشیو ملی ایران، موضوع صدور خرما مبتنی بر سیاست‌های حکومت پهلوی درباره روند برداشت و صدور خرما بررسی خواهد شد، ضمن این‌که کوشش دولت‌های ایران جهت توسعه و ترویج صادرات خرما با توجه به فراز و نشیب‌های سیاسی و چالش‌های اقتصادی دوره پهلوی ارزیابی می‌شود. https://www.sanadshenasi.ir/article_242130.html پژوهش‌های بسیاری به کارکرد اجتماعی وقف پرداخته‌اند و ابعاد سیاسی و اقتصادی پدیده وقف در دوره قاجار کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله به بررسی پیوند میان ساختار سیاسی دوره قاجار و پدیده وقف می‌پردازد. هدف این پژوهش این است که نشان دهد وقف چه کارکرهای سیاسی و اقتصادی داشت و با تکیه بر تحلیل تاریخی وقفنامه‌ها به این پرسش پاسخ دهد که چه عواملی نخبگان سیاسی را به وقف گسترده اموال خود سوق می‌داد. یافته‌های پژوهش نشان میدهد که اغلب این افراد در آستانه برکناری، تمام یا بخشی از اموال خود را وقف کرده‌اند و وقف در این شرایط نه تنها ابزاری برای مشروعیت بخشی به موقعیت اجتماعی این افراد بلکه راهکاری برای محافظت از دارایی‌ها در برابر مصادره بوده است. به نظر می‌رسد که مقامات قاجاری در آستانه برکناری، وقف را ابزاری برای حفظ قدرت اجتماعی و اقتصادی خود میدیدند و با استفاده از موقوفات سعی در تداوم نفوذ خود داشتند. منابع اصلی این تحقیق شامل وقفنامه‌ها، خاطرات رجال سیاسی می‌شود. https://www.sanadshenasi.ir/article_242132.html آشنایی با انواع اسناد وچگونگی استخراج اطلاعات تاریخی از آنهایکی از مهمترین وظایف تاریخ پژوهان است. اکثر اسناد مورد استفاده تاریخ پژوهان مکتوب و به شکل اسناد اداری، زندگی نامه ها، نامه ها ،نقشه هاو... هستند. اما در یک صد سال اخیر با اختراع عکاسی، سینما، رادیو ،تلویزیون حجم زیادی از اطلاعات فرهنگی ، سیاسی و اجتماعی از رویدادهای مهم و زندگی مردم عادی به شکل صوتی و تصویری ثبت و حفظ شده است که مورخان برای تحقیق در برخی موضوعات سیاسی فرهنگی و اجتماعی معاصر به آنها مراجعه می کنند ولی باید گفت استفاده ازاین اسناد نیازمند کاربرد روشهایااعتبار سنجی و تحلیل متفاوت با اسناد مکتوب رایج هستند. در این مقاله کوشش بر آن است که ضمن طبقه‌بندی انواع اسناد صوتی و تصویری در پژوهش-های تاریخی، با روش توصیفی -تحلیلی کاربرد روش‌های تحقیق خاص محتوای صوتی و تصویری مانند تحلیل محتوای کمی و کیفی ، تحلیل گفتمان ،نشانه شناسی و.... مطرح میشود. https://www.sanadshenasi.ir/article_242133.html در دوره قاجار و به‌خصوص عهد ناصری، ایران ازلحاظ اقتصادی و تجاری وارد مرحله نوینی شد. در این زمان یکی از مناطقی که موردتوجه قرار گرفت خلیج‌فارس، سواحل، بنادر و جزایر آن همچون حزیره هرمز بود که با توجه ‌به موقعیت و امکاناتی که داشت موردتوجه تجار خارجی و داخلی قرار گرفت یکی از تجاری که در آن دوره در این جزیره و سایر مناطق خلیج‌فارس به فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مشغول شد معین‌التجار بوشهری بود وی بانفوذ و اقتدار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بالایی که داشت توانست علاوه بر دریافت امتیازاتی همچون کمپانی ناصری، کمپانی نفت شمال، وارد نمودن ماشین‌های الکتریکی و ریسمان‌ریسی و بافندگی و امتیاز کمپانی تجارت ابریشم، امتیاز خاک سرخ هرمز را نیز اخذ نماید وی با سرمایه‌گذاری‌هایی که در این زمینه انجام دادند به سود زیادی نیز دست یافتند. مسئله پژوهش حاضر بررسی و تبیین نقش معین‌التجار در کسب امتیاز خاک سرخ هرمز و نقش آن معادن در اقتصاد تجاری خلیج‌فارس و ایران در دوره قاجار است. این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی در پی پاسخ به این سؤال است که دریافت امتیاز معادن خاک سرخ هرمز توسط معین التجار در اقتصاد و تجارت خارجی خلیج‌فارس به‌ویژه در دوره ناصری از چه اهمیتی برخوردار بوده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کسب امتیاز معادن خاک سرخ هرمز به‌واسطه نفوذ سیاسی، اقتصادی تلاش معین‌التجار در مقابل رقبای خارجی مثل دولت انگلستان به دست آمد و موجب افزایش سرمایه‌گذاری تجاری و صنعتی، رونق تجارت خارجی و گسترش امنیت و حفظ حاکمیت ملی بر بنادر و جزایر خلیج فارس گردید.