دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

سرانجام دفاتر بودجه نویسی در دوره قاجار

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حسین احمدی رهبریان
گروه تاریخ.دانشکده علوم انسانی. دانشگاه تربیت مدرس. تهران. ایران
10.22034/dpr.2026.584960.1020
چکیده
دفاتر بودجه نویسی از دوره ی ایلخانی تا انقلاب مشروطه با تحولاتی روبرو بوده است. در واقع در رساله های سیاقی دوره ایلخانی تا صفویه به دفاتر هفتگانه اشاره شده است ولی در دوره قاجار تغییراتی صورت گرفته است. از میات دفاتر مختلف با دو دفتر اصلی دستورالعمل و مفاصا حساب و دو دفتر فرعی جزو جمع و اتفاقیه روبرو هستیم. با انقلاب مشروطه دفاتر سنتی با خط سیاق از بین رفت اما دفتر بودجه مدرن با اعداد هندسی در دولت و یا مجلس با موانعی روبرو شد و تا دهه ها سند بودجه به صورت اصولی و مدرن به تصویب نرسید.دفاتر مالی در سطح شکلی در دوره قاجار نسبت به دوره صفویه با تغییر و تحولاتی همراه بوده است. در واقع برخی از دفاتر مالی دوره صفویه متروک شد و در عوض دفاتر جدیدی جایگزین آن شد که نشان می دهد زمینه های شکلی بودجه متمرکز در حال شکل گیری بوده است
کلیدواژه‌ها
بودجه
سیاق
قاجار
مشروطه
دفاتر
موضوعات

عنوان مقاله English

The change and transformation of Siaq (budget) registers during the Qajar era

چکیده English

Traditional budget-keeping ledgers and the transition to modern budgeting following the Constitutional Revolution have not received the scholarly attention they deserve. Generally, researchers trace the origins of traditional budgeting—characterized by the use of *Siyāq* numerals—back to either the pre-Islamic era or the Umayyad period under Abd al-Malik ibn Marwan; however, no concrete or definitive evidence supports these claims. It appears that budget ledgers utilizing the *Siyāq* script existed at least as early as the Ilkhanid and Timurid periods, undergoing gradual transformations over time. This article examines the transition from the traditional "seven-ledger" system (prevalent during the Ilkhanid and Safavid eras) to the "four-ledger" system (comprising *Dastur-al-Amal*, *Mafasa-hesab*, *Jozv-e Jam’*, and *Ettefaqiyeh* during the Qajar era), and subsequently to the modern budget system of the Constitutional era, while also identifying the challenges faced during the establishment of modern budgeting. Research findings indicate that, in terms of form, Qajar-era budget ledgers were more limited in scope than those of the Safavid and Ilkhanid periods, and the implementation of a modern budget system during the Constitutional era was not successful. Indeed, following the victory of the Constitutional Revolution, traditional *Siyāq*-based ledgers gradually fell out of use; however, the adoption of modern budget ledgers—utilizing standard numerals—within the government or parliament encountered obstacles, resulting in a period of several decades where no formal budget document was drafted or ratified in a modern, principled manner. Drawing on archival documents and treatises on *Siyāq*, this study employs a descriptive-analytical approach to trace the evolution of traditional and modern budget-keeping ledgers in Qajar-era Iran..

کلیدواژه‌ها English

Budget document
Khat-e Siyaq
financial system
Qajar era
Constitutional era
Iran
منابع و مآخذ:
کتاب
بیانی، بهمن، کتاب و لوح فشرده کتابچه جمع و خرج کل هذه السنه ایت ییل ممالک محروسه مطابق سنه کتابچه جمع و خرج ممالک محروسه 1304 تهران:کتابخانه و موزه و مرکز اسناد مجلس شورای  اسلامی،1392.
روستایی، محسن؛ احمدی رهبریان، حسین، کتابچه اعداد نفوس اهالی دارالایمان قم؛ سرشماری جمعیت عهد ناصرالدین شاه ( 1285 ) به انضمام اسناد سیاقی - دیوانی قرن دوازدهم و سیزدهم و مقدمه ای در علم سیاق، قم: نورمطاف، 1397.
شاپوریان، عنایت الله،  بیست و پنج سده مالیات، بی جا: بی نا، بی تا.
شهشهانی، عبدالوهاب،بحر الجواهر فی علم الدفاتر، تصحیح علی رضا نیک نژاد، تهران: نشر تاریخ ایران، 1397.
فلور، ویلم، تاریخ مالی ایران در روزگار صفویان و قاجاریان، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس، 1395.
شیبانی کاظمی، محمد کاظم، قوانین السیاق، تصحیح علی رضا نیک نژاد، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1395.
مستوفی، عبدالله،  شرح زندگانی من، یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره ی قاجاریه، جلد 1، 3، تهران:زوار1388.
نسخ خطی
ابن محاربی، ذوالفقار، ( 1147ق) ، مجمع الحساب، تهران:کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی 186533.
جمع و خرج حساب کردستان 1301 ق ، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی،  شماره بازیابی58/1155.
دستورالعمل جمع و خرج کردستان، 1303ق، تهران:کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی1025.
رساله ای درباره اوارجه، بی تا ، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 6543/2.
کتابچه جزو جمع اردستان، 1307ق ، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی  937.
کتابچه جزو جمع اصفهان، 1296ق، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 1055.
کتابچه جزو جمع کردستان، (بی تا) تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 962.
کتابچه جزو جمع کرمانشاهان، 1301ق. تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 947.
کتابچه جزو جمع کمره، (بی تا)،  تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 1155/84.
کتابچه جزو جمع محلات، 1302ق.، تهران:کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 1155/50.
کتابچه جمع و خرج تبریز، (بی تا) تهران:کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی 14255.
کتابچه جمع و خرج مخارج اتفاقیه فارس ، 1302 ق، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی1155.64.
کتابچه جمع و خرج مخارج اتفاقیه کردستان 1303ق، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی34/1155.
کتابچه جمع و خرج مخارج اتفاقیه کرمانشاهان 1303، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 13/1155.
کتابچه جمع و خرج مخارج اتفاقیه کمره ، 1303ق ، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 46، 1155.
کتابچه جمع و خرج مخارج اتفاقیه یزد، 1303 ق ، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی 38/1155 .
صورت جمع و خرج هذه السنه ممالک محروسه ایران، 1268ق.، قم:  کتابخانه آیت اله مرعشی نجفی قم،  شماره سند 7730.
صورت جمع و خرج هذه السنه ممالک محروسه ایران، سنه بارس ئیل1258 ق،  قم: کتابخانه آیت اله مرعشی نجفی قم، شماره 7753.
کتابچه دستورالعمل تبریز ، (بی تا) تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی  14256.
کرمانی، ابو اسحاق غیاث الدین (951 ق) رساله ای در سیاق، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره بازیابی 6544.
مازندرانی، عبدالله محمد بن حسن بن کیا، (قرن نهم) رساله فلکیه، تهران: کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی شماره بازیابی 6541.
طرح بودجه کل مملکت ایران سنه‌ایت‌ئیل (1388) به کوشش کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی تهران: ک‍ت‍اب‍خ‍ان‍ه‌، م‍وزه‌ و م‍رک‍ز اس‍ن‍اد م‍ج‍ل‍س‌ ش‍ورای‌ اس‍لام‍ی.
 اسناد منتشر نشده 
صورت جمع و خرج ایران در زمان محمد شاه 1254- 1255ق، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی، شماره سند 7378/295.
دفتر توجیه بارس ییل، 1320ق: تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی، شماره سند 1512/232.
رسالۀ دکتری
ایرانی، نفیسه،  بررسی لغات و اصطلاحات دیوانی در متون آموزش استیفای دوره مغول و تیموری، مقطع دکتری، تهران:دانشگاه خوارزمی، 1396.
احمدی رهبریان، حسین، تغییر و تحول ساختار سند بودجه در ایران عصر قاجار، مقطع دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، 1400.
محبوب فریمانی، الهه، بررسی دفاتر مالی عصر صفوی (مطالعه موردی دفاتر توجیهات آستان قدس رضوی) مقطع دکتری، تهران : دانشگاه پیام نور تهران، 1395.
مقاله :
شیخ الحکمایی، عمادالدین، سرانجام سیاق نویسی در ایران، دو فصلنامه تاریخ ایران، شماره 73، 1393.
منابع اینترنتی
صورت مذاکرات مجلس اول شورای ملی، سایت کتابخانه و موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، https://www.ical.ir/
صورت مذاکرات مجلس دوم شورای ملی پنجم، سایت کتابخانه و موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، https://www.ical.ir/
صورت مذاکرات مجلس سوم شورای ملی چهارم، سایت کتابخانه و موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، https://www.ical.ir/
صورت مذاکرات مجلس چهارم شورای ملی، سایت کتابخانه و موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، https://www.ical.ir/
صورت مذاکرات مجلس پنجم شورای ملی، سایت کتابخانه و موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی، https://www.ical.ir/
دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 14 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 12 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 28 شهریور 1405