دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

نقش دولت پهلوی در توسعه زیرساخت‌ها و افزایش صادرات و واردات بندر شاهپور(1304-1357ه.ش)؛ با تکیه بر اسناد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، خوزستان، ایران
چکیده
بندر شاهپور به دلیل موقعیت راهبردی خود در شمال‌غربی خلیج‌فارس و اتصال به شبکه راه‌آهن سراسری، در دوره پهلوی به یکی از مهم‌ترین مراکز تجارت دریایی و صادراتی ایران تبدیل شد. با وجود اهمیت این بندر، نقش سیاست‌های دولت پهلوی در توسعه زیرساخت‌های بندری و تأثیر آن بر افزایش صادرات، با تکیه بر اسناد آرشیوی، تاکنون به‌صورت مستقل و منسجم بررسی نشده است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش دولت پهلوی در توسعه زیرساخت‌های بندر شاهپور و ارزیابی تأثیر آن بر افزایش صادرات در فاصله سال‌های ۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ش انجام شده است. این پژوهش از نوع تاریخی و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌های آن بر پایه اسناد آرشیوی، گزارش‌های گمرکی، آمارهای صادرات، گزارش‌های سازمان بنادر و کشتیرانی، روزنامه‌های دوره پهلوی و منابع کتابخانه‌ای گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری دولت در توسعه اسکله‌ها، انبارها، پایانه راه‌آهن، تجهیزات بندری و صنایع وابسته، همراه با بهره‌گیری از ظرفیت‌های طبیعی خور موسی، موجب افزایش ظرفیت عملیاتی بندر، گسترش صادرات و تقویت جایگاه آن در تجارت خارجی ایران شد. همچنین بررسی اسناد نشان می‌دهد که توسعه بندر شاهپور صرفاً نتیجه برخورداری از موقعیت جغرافیایی مناسب نبود، بلکه حاصل پیوند سیاست‌های عمرانی دولت با سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌های حمل‌ونقل دریایی بود. از این منظر، تصویری مستند از نقش دولت پهلوی در توسعه بندر شاهپور و جایگاه آن در اقتصاد و تجارت خارجی ایران ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of the Pahlavi Government in the Development of Infrastructure and the Expansion of Exports and Imports at Bandar Shahpur (1925–1979): With an Emphasis on Archival Documents

نویسنده English

zahra Taheri
Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Khuzestan, Iran
چکیده English

Bandar Shahpur (present-day Bandar Imam Khomeini) became one of Iran’s most important maritime trade and export hubs during the Pahlavi era due to its strategic location in the northwestern Persian Gulf and its connection to the Trans-Iranian Railway. Despite the port’s significance, the role of Pahlavi government policies in developing its infrastructure and their impact on export growth has not yet been examined independently and systematically on the basis of archival evidence. Accordingly, this study aims to investigate the role of the Pahlavi government in the development of Bandar Shahpur’s infrastructure and to assess its contribution to the expansion of exports between 1925 and 1979. This research adopts a historical, descriptive–analytical approach. The data are drawn from archival documents, customs reports, export statistics, reports of the Ports and Shipping Organization, Pahlavi-era newspapers, and other library sources, all of which have been systematically analyzed. The findings indicate that government investment in the construction and expansion of wharves, warehouses, railway terminals, port facilities, and related industries, together with the utilization of the natural advantages of Khor Musa, significantly enhanced the port’s operational capacity, expanded exports, and strengthened its position in Iran’s foreign trade. The archival evidence further demonstrates that the development of Bandar Shahpur was not merely the result of its favorable geographical location, but rather the outcome of the integration of the government's development policies with targeted investment in maritime transport infrastructure. Consequently, this study provides a document-based assessment of the Pahlavi government's role in the development of Bandar Shahpur and highlights its significance in the evolution of Iran’s economy and foreign trade.

کلیدواژه‌ها English

Bandar Shahpur
Pahlavi Government
Port Infrastructure
Exports
Imports
Maritime Trade
منابع و مآخذ
 
· ایران. وزارت راه و ترابری، (1366)، دفترچه مسافات راه‌های کشور، تهران، وزارت راه و ترابری.
·  احتشامی،منوچهر،(1382)، راه­آهن در ایران ، تهران، دفترپژوهش­های فرهنگی.
·  استوارت، ریچارد، (1370)، در آخرین روزهای رضاشاه تهاجم روس و انگلیس به ایران در شهریور 1320، ترجمه:عبدالرضا هوشنگ مهدوی و کاوه بیات، تهران، معین.
·  امیر ابراهیمی، عبدالرضا، (بی‌تا)، خلیج‌فارس، ، بی‌جا،گروه مطالعه خلیج‌فارس.
·  ایران. وزارت دفاع. اداره جغرافیایی ارتش، (1365)، فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور جمهوری اسلامی ایران، ج 9: تهران.
·­  بهنام،جمشید،(1341)،نظر اجمالی به اقتصاد خلیج‌فارس و اهمیت آن برای ایران،ج 2: تهران،انتشارات رادیو.
 ·  بهنود،مسعود،(1370)، دولت‌های ایران از سید ضیا تا بختیار،تهران، انتشارات جاوید.
· بچاری‌لفته، محمدرضا، و نجفی‌شوشتری، سیدمنصور. (۱۳۹۸)،فرهنگ جامع واژگان و اصطلاحات حمل‌ونقل دریایی. تهران: انتشارات آموزشی تألیفی ارشدان.
·  خادمی،بدرالسادات،(1353)، وضعیت بنادر جنوب،دانشگاه اصفهان
·  دایره المعارف جامع بندری و دریایی،(1378)،زیر نظر علی طاهری،ج 1،تهران،موسسه انتشارات نگاه.
·  دایره المعارف فارسی،(1345): به سرپرستی غلامحسین مصاحب،ج1، تهران، مؤسسه انتشارات فرانکلین.
 ·  دوستان،علی‌اکبر(1389)، پیدایش بندری بر بستر باتلاق‌ها (خلیج پارس) بندر شاهپور/ شاپور پیشین، کرمانشاه، طاق‌بستان
·  سازمان بنادر و کشتی‌رانی،(1373)، گزارش عملکرد سازمان بنادر و کشتی‌رانی، تهران.
·  سلطانی بهبهانی، سلطانعلی،(1341)، بنادر ایران در خلیج‌فارس، سمینارخلیج‌فارس، ج 1، تهران
·   شرکت پتروشیمی رازی،(1374)، پتروشیمی رازی، تهران .
·   شرکت سهامی پتروشیمی (1376)، پتروشیمی بندر امام، تهران
·  عاقلی،باقر؛(1369)، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی،دوره 2جلدی،تهران،گفتار.
·  فرهودی،حسین،(1341)،کارهای عمرانی در سواحل  و جزایر خلیج‌فارس،سمینار خلیج‌فارس، ج1، تهران، انتشارات رادیو.
· کنعانی هندیجانی،عبدالحمید،(1381)، تاریخ و جغرافیای سرزمین کهن با تمدنی دیرینه از ارجان تا قبان،هندیجان،ماهشهر،شادگان، بی جا،نوید شیراز.
·  مکملی،محمدکاظم،(1377)،تاریخ جامع راه‌آهن،تهران،راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران روابط عمومی.
·  میریان،عباس،(1353):،جغرافیای تاریخ خلیج‌فارس و بنادر و کرانه‌های آن،خرمشهر،بی­نا.
·  نامه اتاق بازرگانی،(1342)،بررسی وضع تجارت جنوب،ش 130،صص24تا29.
·  نشأت، صادق،(1344): تاریخ سیاسی خلیج فارس- دایر المعارف بزرگ اسلامی(1367):چاپ اول،تهران.
·  نوربخش،حسین،(1382)، بنادر ایران در خلیج‌فارس (از مجموعه از ایران چه می‌دانم؟)،تهران،دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
·  -----------،(1363):خلیج‌فارس و جزایر ایرانی،تهران،کتابخانه سنایی.
·  مهدوی گوارابی،محمد.ابراهیم امینی زاده،(1390)، خلیج‌فارس ،تهران ،خانه کتاب.هیأت وزیران. (۱۳۵۸)
·  تصویب‌نامه تغییر نام شهر و بخش بندر شاهپور به بندر خمینی، مصوب ۲۶ شهریور ۱۳۵۸، شماره ثبت ۵۵۱۴۶، منتشرشده در روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران، ۱ مهر ۱۳۵۸.
 
روزنامه‌ها:
· اطلاعات؛(1308)ش792
· ------،(1308)؛ش:743
· -------؛(1308)،ش792.
· -------؛(1307)،ش: 691.
· -----؛(1307)،ش:669.
·  -----؛(1308)، ش: 743.
·  ایرانشهر، ج2، 1342
·  رستاخیز؛(2535)،ش: 273.
·  تهران اکونومیست (1354)،ش:1119.
·  ---------------،(1353)،ش:1042.
· ------------،(1354)،ش : 1097.
· اقتصاد .نامه اتاق بازرگانی،(1341)،بنادر و کشتی‌رانی،ش116،صص31تا35.
 
اسناد
سازمان اسناد ملی ایران (ساکما)
·  ساکما،شناسه سند 4002-240
·  ساکما،ش 13226-220؛ حق نظارت توسعۀ بندر شاهپور
·  ساکما،ش 48691-240؛ترخیص کالا
· ساکما،ش 4589-220؛پروژۀ مربوط به توسعه بندر شاهپور
·  ساکما،ش 512-310؛ساخت انبار و اعزام کارمند به بندر شاهپور
·  ساکما،ش1982-220؛عملیات عمرانی بندر شاهپور
·  ساکما،ش 15429-220؛اشغال گمرک بندر شاهپور توسط انگلیسی‌ها
·  ساکما،ش 4748-220؛سازمان برنامه و بودجه،اعتبار مورد لزوم جهت شرکت ملی پتروشیمی
·  ساکما،ش 8556-370؛طرح توسعۀ آبرسانی بندر شاهپور
·  ساکما،ش4583-220؛احداث خیابان و مجاری آب و برق سربندر بندر شاهپور
·  ساکما،ش1442-220؛ عملیات مربوط به حفاظت کاتوویکی اسکله‌های بندر شاهپور
·  ساکما،ش522/310؛انجام اقدام لازم جهت رفع نواقص گمرک بندر شاهپور
·  ساکما،ش3178-220؛قرداد ساخت ساختمان. انبار ترانزیتی بندر شاهپور
·  ساکما،ش4861-220؛پروژۀ تفضیلی تهیه و خرید لوازم راه آهن بندر شاهپور
·  ساکما،ش10972-220؛.طرح آبرسانی بندر شاهپور
·  ساکما،ش 1784-220؛بنگاه راه اهن1319/بندر شاهپور
·  ساکما،ش 16496-240؛ گزارش سفر رضاشاه به خرمشهر. اهواز. بندر شاهپور
·  ساکما،ش 2221-240؛اخذ عوارض در بندر شاهپور
·  ساکما،ش 20829-240؛ صدور پنبه از بندر شاهپور به ایتالیا
·  ساکما،ش 828-330؛اسناد هزینۀ انبار راه آهن اندیمشک و بندر شاهپور
·  ساکما،57091-230؛صید ماهی بندر شاهپور
·  ساکما،ش 2184-320؛توسعۀ اسکلۀ بندر شاهپور و جواز کار برای اتباع خارجی در بندر مزبور
·  ساکما،4294-220؛طرح پتروشیمی در آبادان و بندر شاهپور با حمایت ژاپن
·  ساکما،ش 3760-220؛تجدید ساختمان و اسکله بندر شاهپور
·  ساکما،ش 3390-220؛عملیات توسعه اسکله غربی
·  ساکما،ش 843-330؛درخواست بودجه بیشتر به نیرو دریایی بندر شاهپور
·  ساکما،ش 1913-220؛تاسیس درمانگاه بندر شاهپور و استخدام زبیب دانمارکی
·  ساکما،ش 4862-220؛قرارداد وزارت راه با کپنهاک دانمارک در بندر شاهپور
·  ساکما،ش 11585-220؛گزارشی از وضعیت اقتصادی و فنی و سایر عوامل اجرایی در بندر شاهپور
·  ساکما،ش15492-240؛مخارج حمل و نقل کالا از بندر شاهپور به اهواز
·  ساکما،ش 98429-240؛ تخلیۀ محمولۀ کبریت از آمریکا در بندر شاهپور
·  ساکما،ش 48691-240؛ترخیص کالا در بندر شاهپور
·  ساکما،ش 5477-220؛پتروشیمی بندر شاهپور خمین
·  ساکما، ش3152-240؛راهنمایان کشتی‌های بندر شاهپور، خمینی و ماهشهر
 منابع انگلیسی
· United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). Review of Maritime Transport 1975. Geneva: UNCTAD, 2019.

  • تاریخ دریافت 07 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 01 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1405