دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

بررسی تطبیقی بازنمایی گفتمان قدرت در برخی آثار مکتوب اولیه جنبش بابیه با تکیه بر متن«توبه نامه باب» و «سند بیانیۀ علمای عراق از ۱۲۶۴تا 1324ق.

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیات علمی گروه تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان
چکیده
مقاله‌ی حاضر به بررسی تطبیقیِ بازنماییِ جنبش بابیه (۱۲۶۴-۱۲۶۸ق) در هشت اثر مکتوبِ اولیه‌ی داخلی (تاریخ نو، ناسخ‌التواریخ، حقایق‌الاخبار، روضةالصفای ناصری) و خارجی (خاطرات لیدی شیل، سفرنامه‌ی کارلا سرنا، خاطرات فووریه، سفرنامه‌ی جکسن و یک سال در میان ایرانیانِ ادوراد براون) از دوره‌ی قاجار و دو سند؛ «توبه‌نامۀ باب» در محاکمۀ تبریز (۱۲۶۶ق) و «بیانیۀ علمای شیعه و سنی عراق» در ۱۲۶۰ق. در نجف که بیان گفتمان قدرت هستند، می‌پردازد و با تکیه بر تلفیقِ تحلیل انتقادیِ فرکلاف (سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین) و نظریه‌ی شرق‌شناسیِ سعید، سازوکارهایِ حاکم بر این بازنمایی‌ها را آشکار می‌سازد. تحلیلِ تطبیقیِ این آثار، با تمرکز بر واژگان، استعاره‌ها، نسبت‌دهیِ علّی و شیوه‌های مشروعیت‌بخشی، نشان می‌دهد که منابعِ داخلی، ذیل گفتمانِ سلطنتی-شیعی و با دال‌هایِ مرکزیِ «فتنه»، «کفر» و «بدعت»، بابیه را تهدیدی علیه نظمِ دینی-سیاسی برساخته و سرکوبِ آن را ضروری و مشروع جلوه داده‌اند. در سویِ مقابل، منابعِ خارجی، هرچند طیفی از همدلیِ روشنفکرانه تا نگاهِ استعماریِ شرق‌شناسی را در بر می‌گیرند، همگی در چارچوبِ «دیگری‌سازیِ شرق» و تحمیلِ مفاهیمِ غربی (سوسیالیسم، اصلاح‌گری، قهرمان‌سازی) بر این پدیده‌ی بومی، از عینیت فاصله گرفته‌اند. این مقاله که با روش کتابخانه ای مبتنی بر توصیف و تحلیل انجام شده از این بابت بداعت دارد که با بهره‌گیری از تحلیل دیدگاه‌های مختلف، به لایه‌های پنهان معنایی و ایدئولوژیک متون مورد بررسی ‌پرداخته است. یافته‌ها حاکی از آن است که هیچ‌یک از این آثار، به‌تنهایی روایتِ کامل و بی‌طرفانه‌ای ارائه نمی‌دهند و هرکدام، بسته به موقعیتِ و دیدگاه نویسنده، بخشی از واقعیت را برجسته و بخشی را پنهان می‌کنند؛ بنابراین، بازسازیِ تاریخیِ معتبر از جنبش بابیه، نیازمندِ تقابلِ نظام‌مند و تکمیلِ متقابلِ این روایت‌ها و نیز توجه به شرایطِ تولیدِ هر متن است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Power Discourse Representation in Early Written Sources of the Bábí Movement, with Special Reference to the 'Tawbah-Nāmih of the Báb' and the 'Declaration of the Iraqi 'Ulamā'' (1848–1906 AD)

نویسنده English

kurosh salehi
عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان
چکیده English

This article presents a comparative study of the representation of the Bábí movement (1264–1268 AH / 1848–1852 AD) in eight early textual sources from the Qajar period, comprising four domestic chronicles (Tārīkh-i Naw, Nāsikh al-Tawārīkh, Ḥaqā'iq al-Akhbār, and Rawḍat al-Ṣafā-yi Nāṣirī) and four foreign travelogues and memoirs (Lady Sheil's Glimpses of Life and Manners in Persia, Carla Serena's travelogue, Dr. Fourier's memoirs, A. V. W. Jackson's Persia Past and Present, and E. G. Browne's A Year Amongst the Persians). In addition, two pivotal documents are examined: the "Repentance Statement of the Báb" issued during his trial in Tabriz (1266 AH / 1850 AD) and the "Joint Declaration of the Shi‘i and Sunni Scholars of Iraq" promulgated in Najaf (1260 AH / 1844 AD)-both of which epitomize the discursive articulation of hegemonic power.
Drawing upon an integrated analytical framework that combines Fairclough's three-dimensional model of critical discourse analysis (description, interpretation, and explanation) with Said's theory of Orientalism, this study unpacks the underlying mechanisms that shaped these representations. Through a systematic comparative analysis of lexical choices, metaphorical constructions, causal attributions, and legitimization strategies, the paper demonstrates that domestic sources-operating within the discursive matrix of Shi‘i-monarchist ideology and deploying the central signifiers of "sedition" (fitna), "infidelity" (kufr), and "heresy" (bid‘a)-constructed the Bábís as an existential threat to the religious-political order, thereby rendering their suppression not only necessary but divinely sanctioned. Conversely, while foreign accounts exhibit a broad spectrum of attitudes-ranging from intellectual sympathy to overt colonial condescension-they collectively remain ensnared within the Orientalist framework of "othering the East" and imposing Western conceptual categories (such as socialism, reformism, and heroic martyrdom) upon a distinctly indigenous religio-social phenomenon.

کلیدواژه‌ها English

"Iran", "Qajar ","Nāṣir al-Dīn Shāh", " Bá
bí
Movementand ", "Critical Discourse Analysis", "Orientalism"
منابع و مآخذ
اسناد
سند بیانیه وحدت علمای شیعه و سنی عراق در رد بابیه، سند، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۴، ۲۰ بهمن، https://www.cgie.org.ir
نسخ خطی
فاضل مازندرانی، اسدالله، تاریخ ظهورالحق، ج ۳، نسخۀ خطی، بی‌نا، بی‌تا.
کتاب‌ها
ابن‌اعثم کوفى، الفتوح، ترجمه محمد بن احمد مستوفى هروى، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، ۱۳۷۲.
ابن‌اثیر، عزالدین، اسد الغابه، ج‌۱ و ۴، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹.
ابن‌حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج‌۲ و ۸، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ج‌۱ و ۶، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۷۴.
ابن‌هشام، السیرة النبویه، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی، ج‌۲، تهران، کتابچی، ۱۳۷۵.
ابوحاتم رازی، اعلام النبوه، تهران، مؤسسه پژوهش حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۸۱.
اعتضادالسلطنه، علی قلی میرزا، فتنه باب، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بابک، ۱۳۵۱.
امانت، عباس، قبله عالم: ناصرالدین شاه قاجار و پادشاهی ایران، ترجمه حسن کامشاد، تهران، نشر کارنامه، ۱۳۸۳.
اورسل، ارنست، سفرنامه اورسل، ترجمه علی اصغر سعیدی، تهران، افست، ۱۳۵۳.
بر، ویوین، برساختگرایی اجتماعی، ترجمه یوسف اباذری، تهران، نشر ثالث، ۱۳۹۸.
بروان، ادوارد، یک سال در میان ایرانیان، ترجمه ذبیح الله منصوری، تهران، کانون معرفت، بی‌تا .
بشیر، حسن، تحلیل گفتمان دریچه‌ای برای کشف ناگفته‌ها، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۸۴.
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج‌۴ و ۱۲، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷.
بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران، نقره، ۱۳۳۷.
تاجیک، محمدرضا، گفتمان، پادگفتمان و سیاست، تهران، مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، ۱۳۸۳.
تفتی، محمدحسین، قاطع الوتین، ج۱، بمبئی، ۱۳۴۴ق.
جکسن، ویلیامز، ایران در گذشته و حال، ترجمه منوچهر امیری و فریدون بدره‌ای، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۹.
جهانگیر میرزا قاجار، تاریخ نو، تهران، اقبال، ۱۳۲۷.
خورموجی، میرزا جعفرخان، حقایق الاخبار، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، نشر نو، ۱۳۶۳.
زرین‌کوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱.
زرین‌کوب، عبدالحسین، نقد ادبی، ج۲، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹.
زعیم‌الدوله، محمدمهدی، مفتاح باب الابواب، ج۱، ترجمه حسن فرید گلپایگانی، تبریز، ۱۳۳۵.
سپهر، محمد تقی، ناسخ التواریخ: سلاطین قاجاریه، ج۳، به تصحیح و حواشی محمدباقر بهبودی، قم، مؤسسه مطبوعاتی دینی، ۱۳۵۱.
سرنا، کارلا، سفرنامه مادام کارلا سرنا (آدم‌ها و آیین‌ها در ایران)، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، تهران، انتشارات زوار، ۱۳۶۲.
سرنا، کارلا، مردم و دیدنی‌های ایران (سفرنامه کارلا سرنا)، ترجمه غلامرضا کیوان سمیعی، تهران، نشر نو، ۱۳۶۳.
شیل، لیدی، خاطرات، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران، نشر نو، ۱۳۶۲.
صبحی مهتدی، فضل‌الله، خاطرات زندگی و تاریخ بابی‌گری و بهایی‌گری، ج۱، تهران، ۱۳۱۲.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ترجمه ابو القاسم پاینده، ج‌۳ و ۴، تهران، اساطیر، ۱۳۷۵.
فرقانی، محمدمهدی، راه دراز گذار، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۸۲.
فوران، جان، مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی، ترجمه احمد تدین، تهران، رسا، ۱۳۷۸.
فووریه، ژان، سه سال در دربار ایران، ترجمه عباس اقبال، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۶.
کوزنتسوا، ن. آ.، اوضاع سیاسی و اقتصادی اجتماعی ایران از پایان سده هجدهم تا نیمه نخست سده نوزده، ترجمه سیروس ایزدی، تهران، نشر بین الملل، بی‌تا.
کاشانی، میرزا جانی، نقطة الکاف، ج۱، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ۱۹۱۰م.
کدی، نیکی. آر، امانت، مهرداد، ایران در دوره آخرین شاهان قاجار، در تاریخ ایران کمبریج، ج۷، قسمت اول، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران، جامی، ۱۳۸۷.
گلپایگانی، میرزا ابوالفضل؛ گلپایگانی، سید مهدی، کشف‌الغطاء عن حیل الأعداء، عشق آباد، بی‌نا، ۱۳۳۴ق.
مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ترجمه محمد رضا شفیعى کدکنى، ج‌۲، تهران، آگه، ۱۳۷۴.
ممقانی، محمدتقی، ناموس ناصری (گفت و شنود سیدعلی محمدباب با روحانیون تبریز)، ج۱، به کوشش حسن مرسلوند، تهران، ۱۳۷۴.
میرفخرایی، تژا، فرایند تحلیل گفتمان، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ۱۳۸۳.
میلز، سارا، تحلیل گفتمان، ترجمه فرزانه فرشادپور، تهران، نشر علمی، ۱۳۸۸.
هدایت، رضاقلیخان، روضة الصفای ناصری، ج۱۰، قم، ۱۳۳۹.
هدایت، رضاقلیخان، ذیل روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳.
ورهرام، غلامرضا، منابع تاریخ ایران در دوران اسلامی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱.
ون‌دایک، تئون ای.، مطالعاتی در تحلیل گفتمان، ترجمه تژا میرفخرایی و دیگران، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ۱۳۸۲.
یعقوبى، ابن واضح، تاریخ یعقوبى، ترجمه محمد ابراهیم آیتى، ج‌۲، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، ۱۳۷۱.
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز، تحلیل گفتمان به عنوان نظریه و روش، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۹.
 
مقالات
بارسقیان، محمد، ناصرالدین شاه و فرقه بابیت؛ از مباحثه تا سرکوب، مجله شهروند، مهر ۱۳۸۶، شماره ۲۰،  https://ensani.ir/fa/article/45822
خجسته، حسن، نظریه گفتمان و رادیو، فصلنامه پژوهش و سنجش، شماره ۳۲، ۱۳۸۱، صص ۲۹-۳۴.
سلیمانزاده، علیرضا، دکتر فووریه، دربار و طبابت (تاملاتی در کتاب سه سال در دربار ایران) ، نشریه کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، بهمن ۱۳۸۱، شماره ۶۴، ص ۲۲.
شفقنا، بالصور…النجف تحیی وثیقة تأریخیه عمرها 172 سنة توثق وحدة الرأی بین علماء المسلمین السنة والشیعة ضد الالحاد والتکفیر، پایگاه بین المللی همکاری‌های خبری شیعه (شفقنا)، 7 فوریه 2016 ، https://ar.shafaqna.com/AR/74668/
محیط طباطبایی، سید محمد، بحث کتاب شناسی: چند نکته درباره یک مقاله عظیم پس از باب و پیش از ازل، مجلۀ گوهر، خرداد ۱۳۵۷، شماره ۶۳، صص ۱۷۸-۱۸۳.
یحیایی، احمد، تحلیل گفتمان چیست؟، نشریه تحقیقات روابط عمومی، اردیبهشت و خرداد ۱۳۹۰، شماره ۶۰، صص ۵۹-۶۴.
 
منابع انگلیسی
Artoni, Daniele & Healy, Róisín. (2019). Alone in the Steppes: Carla Serena in the Peripheries of the Russian Empire. London & New York: Routledge, Taylor & Francis Group.
Artoni, Daniele. (2017). "Self-quoting and the Classics: Orientalist Suggestions in Carla Serena’s Travel Writing." University of Verona.
Browne, Edward Granville. (1893). A Year Amongst the Persians. London: A. & C. Black.
Browne, Edward Granville. (1961). Materials for the Study of the Bábí Religion. Cambridge: Cambridge University Press.
Cole, Juan; Ekbal, Kamran; & Wickens, Michael. (1989). "Browne, Edward Granville." Encyclopaedia Iranica, IV, 483–488.
Fairclough, Norman. (1995). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. London: Longman.
Howarth, David. (2000). Discourse. Buckingham: Open University Press.
MacEoin, Denis. (1992). The Sources for Early Bábí Doctrine and History: A Survey. Leiden: E. J. Brill.
Momen, Moojan. (1982). "The Trial of Mullā ʿAlī Basṭāmī: A Combined Sunnī-Shīʿī Fatwā against the Bāb." Iran, 20, 113-136.
Said, Edward. (1978). Orientalism. New York: Pantheon.
Stenstrand, August J. & Browne, Edward G. (2006). "Babism." In al-Ahari, Muhammad Abdullah (ed.), The Complete Call to the Heaven of the Bayan. Chicago: Magribine Press.
Vahman, Faridun. (2020). The Bab and the Babi Community of Iran (1st ed.). Sūʼid: Nashr-i Bārān. ISBN 9789185463916.
Walbridge, John. (1996). "The Babi Uprising in Zanjan: Causes and Issues." Iranian Studies, Vol. 29, No. 3/4 (Summer-Autumn), 339-362. Cambridge University Press.  https://www.jstor.org/stable/4311001
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 08 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 13 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1405