دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

انگیزه‌ها و شیوه‌های ترویج شاهنامه در دورۀ پهلوی (بر پایۀ اسناد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی- دانشکده ادبیات - دانشگاه الزهرا- تهران- ایران- پژوهشگر پسادکتری مستقل بنیاد ملی علم ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده
شاهنامه با توجه به محتوا و محبوبیت مردمی از آثار شاخص ادبی است و به عنوان سند ملی-فرهنگی ایران شناخته می‌شود. در دوره‌های مختلف، تلاش‌های مردمی یا رسمی (از جانب حکومت‌ها) با پشتوانۀ علاقه به میهن و تکیه بر اندیشه‌های ملی‌گرایانه در راستای ترویج آن صورت گرفته است. در برخی دوره‌ها، حاکمیت‌ها علاوه بر ترویج شاهنامه به عنوان هدف نخستین، اهداف دیگری را هم دنبال می‌کردند. این اهداف عمدتاً در راستای منافع حکومت تدوین می‌شده؛ در ظاهر پنهانی و تنها با بررسی و تعمق قابل دریافت بوده است. یکی از نمونه‌های ترویج شاهنامه با اهداف گوناگون را می‌توان در دورۀ حکومت پهلوی دید. در این دوره، شاهد کوشش‌های متعدد و متنوع برای رواج شاهنامه در راستای هدف نخستین، آن یعنی ترویج این اثر در جامعه، هستیم. در عین حال، بر پایهٔ آنچه در اسناد ذکرشده می‌توان گفت؛ حکومت پهلوی از این تلاش‌ها تنها‌ رواج شاهنامه در میان مردم را در نظر نداشته و با سامان‌بخشی به برنامه‌ای بلندمدت در پی دستیابی به برخی اهداف ثانویه بوده است. این تلاش‌ها در باب هدف نخستین یعنی رواج شاهنامه -بدون در نظر داشتن هدف یا سودی دیگر- به منزلۀ میراثی ماندگار شد و مردم جامعه همچون سایر دوره‌های تاریخی از اثر ماندگار فردوسی استقبال کردند. این تلاش‌ها در میان عامۀ مردم و ادیبان مداوم و مانا شد. در خصوص اهداف ثانویه نمی‌توان به اندازۀ هدف نخستین خوشبین بود، زیرا این کوشش‌ها تنها در برخی حوزه‌ها با اقبال مردم مواجه شد و آنطور که توقع حاکمیت بود، بازدهی نداشت. زیرا در خصوص اهداف ثانویه آنچه اهمیت داشته منافع حکومت بوده و صرفاً بخشی از مردم جامعه به پادشاه وقت ارادت داشتند و اینگونه سیاست‌ها بر ایشان اثرگذار بود.
در این مقاله به شیوۀ کتابخانه‌ای و بر پایۀ اسناد موجود، به تحلیل تلاش‌های دولتی در دورۀ پهلوی در راستای تحقق اهداف نخستین و ثانویه پرداخته‌ایم.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Motivations and Describtion for Promoting the *Shahnameh* During the Pahlavi Era (Based on Documents)

نویسندگان English

niloofar sadat abdollahi 1
Mehdi Nikmanesh 2
1 department of Persian language and literature- literature and humanities faculty- Alzahra university- iran- Tehran- post doctoral researcher
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

Given its content and widespread popularity, the *Shahnameh* stands as a seminal literary work and is recognized as a national-cultural emblem of Iran. Throughout various eras, both grassroots and state-led efforts—driven by patriotism and nationalist sentiments—have been undertaken to promote the epic. At times, ruling powers pursued additional objectives alongside the primary goal of promoting the *Shahnameh*. These objectives were largely aligned with the interests of the state; often subtle in nature, they could only be discerned through careful analysis and reflection. The Pahlavi era offers a prime example of the *Shahnameh* being promoted with such multifaceted aims.During this period, we witness numerous and varied efforts to popularize the *Shahnameh*, aligning with the primary objective of promoting the work within society. At the same time, based on available documentation, it is evident that the Pahlavi government’s ambitions extended beyond merely popularizing the *Shahnameh* among the public; through the implementation of a long-term program, it sought to achieve certain secondary goals. Regardless of these other objectives or intended benefits, the efforts to popularize the *Shahnameh* left an enduring legacy, and the public—much like in other historical eras—embraced Ferdowsi’s timeless masterpiece.
These efforts proved enduring and left a lasting impression on the general public and the literary community. However, one cannot be as optimistic regarding the secondary objectives; these initiatives met with public favor only in certain spheres and failed to yield the results anticipated by the ruling establishment. This was because the secondary objectives prioritized the interests of the state, and only a segment of the population held the reigning monarch in high regard—meaning such policies resonated primarily with that specific group.
In this article, employing a library-based research method and drawing upon extant documents, we analyze the Pahlavi-era state initiatives aimed at promoting the *Shahnameh* to achieve objectives.

کلیدواژه‌ها English

Donation of manuscripts
research of documents
promotion of literary works
Pahlavi Era
Shahnameh of Ferdowsi
imitation texts of Shahnameh
منابع و مآخذ 
کتاب‌ها:
1.       احتشام اولیایی، علی‌محمد، (1335)، ایران و رضاشاه کبیر، تهران: چاپخانۀ اتحاد.
2.       احتشام اولیایی، علی‌محمد، (1347)، شاهنامۀ آریامهر (یک شاهکار انعکاسی از انقلاب سفید مشتمل بر شرح دوران سلطنت 24 ساله خدایگان اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی تا آغاز جشن‌های بیست و پنجمین سال این سلطنت، چاپ اول، تهران: چاپخانۀ اتحاد.
3.       پهلوی، محمدرضا، (1345)، انقلاب سفید، تهران: کتابخانۀ سلطنتی پهلوی.
4.       پهلوی، محمدرضا، (1356)، بسوی تمدن بزرگ، تهران: طهوری.
5.       پهلوی، محمدرضا، (1355)، شاهنامۀ انقلاب ارضی ایران: متن کامل بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها و نوشته‌های اعلیحضرت همایون محمدرضا پهلوی شاهنشاه آریامهر دربارۀ انقلاب ارضی ایران، جلد اول: پیش از انقلاب، چاپ دوم، بی جا: بی‌نا.
6.       پهلوی، محمدرضا، (1349)، مأموریت برای وطنم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
7.       مقالات:
8.       اسماعیلی، علیرضا، (1385)، معماری دورۀ پهلوی به روایت اسناد 1) آرامگاه فردوسی، گلستان هنر، بهار 1385، شمارۀ 3، صص 99-110.
9.       امام جمعه زاده، سیدجواد و حمیدرضا اسماعیلی، (1392)، بررسی سیاست‌های دنیوی‌ساز در دورۀ پهلوی، فصلنامۀ علمی-پژوهشی رهیافت انقلاب اسلامی، بهار 1392، سال 7، شمارۀ 22، صص 45-64.
10.   امیری فیروزکوهی، سیدکریم، (1357)، یادی از نوبخت، وحید، نیمۀ دوم خرداد و نیمۀ اول تیر 1357، شمارۀ 234 و 235، صص 15-25.
11.   جعفری، علی اکبر و محدثه قنبری، (1401)، تبیین ترویج سبک زندگی غیراسلامی در دورۀ پهلوی دوم براساس اسناد و روزنامه‌ها، نشریۀ علمی تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، بهار و تابستان 1401، سال 5، شمارۀ 9، صص 87-113.
12.   حدیدی، مختار، (1377)، پهلوی دوم و نمونۀ اندیشه‌های باستان‌گرایانه (نگاهی به اسناد محرمانۀ جشن‌های شاهنشاهی)، تاریخ معاصر ایران، بهار 1377، شمارۀ 5، صص 103-188.
13.   خدادادی، حسن و محمد کهندانی، (1401)، علل ناکارآمدی ایدئولوژی انقلاب سفید در مشروعیت‌بخشی به نظام سیاسی پهلوی، نشریۀ علمی مطالعات انقلاب اسلامی، پاییز 1401، دورۀ 19، شمارۀ 70، صص 135-154.
14.   سید بنکدار، سید مسعود و وحید امامی جمعه، (1404)، تحلیل و بررسی عملکرد نمایشگاه‌های هنر و صنایع ایران در لندن (1309ش) و لنین گراد (1314ش) در معرفی تمدن ایران در دورۀ پهلوی اول (براساس اسناد تاریخی)، گنجینۀ اسناد، بهار 1404، شمارۀ 137، صص 55-90.
15.   شعبانی، رضا و قباد منصوربخت و فرشید مهری، (1397)، جایگاه دین و روحانیت در نظام آموزشی دورۀ پهلوی اول، فصلنامۀ علمی-پژوهشی پژوهشنامۀ تاریخ، سال 13، بهار 1397، شمارۀ 50، صص 99-123.
16.   فروزش، سینا و احمد باوند سوادکوهی و رضا عبادی جامخانه، (1400)، واکاوی نبرد اسپهبد خورشید با منصور عباسی براساس متون تاریخ تبرستان و تاریخ طبری و شاهنامۀ نوبخت، فصلنامۀ تاریخ و باستان‌شناسی مازندران، بهار 1400، سال دوم، شمارۀ 5، صص 42-52.
17.   قادرپور، زهرا، (1397)، نوبخت و شاهنامۀ نوبخت، فصلنامۀ تخصصی ادبیات داستانی و شعر معاصر (داستان شیراز)، سال 2، شمارۀ 5، پاییز 1397، صص 97-106.
18.   مصطفوی، سید محمدتقی، (1344)، کتابخانۀ پهلوی، گنجینۀ اسناد ملی ایران، وحید، دی 1344، ش 25، صص 22-28.
19.   نوبخت، حبیب الله، (1352)، شاهنامۀ آلمانی، رستم و زیکفرید، کریمان، وحید، فروردین 1352، ش 112، صص 26-34.
اسناد:
(اسناد مربوط به آرشیو و کتابخانۀ ملی ایران است که با عنوان اختصاصی ساکما از آن یاد و شمارۀ اسناد در هر مورد ذکر شده است.)
20.   ساکما، ۳۷۰۴/۲۹۷
21.   ساکما، ۱۲۳۳۱۴/۲۹۷
22.   ساکما، ۳۴۹۵/۲۹۷
23.   ساکما، ۶۵۸۷/۲۹۷
24.   ساکما، ۶۸۵۵۸/۳۱۰
25.   ساکما، ۸۰۵۲/۲۶۴
26.   ساکما، ۵۷۸۵/۹۹۸
27.   ساکما، ۲۱۲۱۱/۲۹۷
28.   ساکما، ۲۳۵۲۳/۲۶۴
29.   ساکما، ۱۱۲۳۲۴/۲۴۰
30.   ساکما، ۲۰۰/۲۹۷/۹۴
31.   ساکما، ۱۹۵۵۰/۲۹۷
32.   ساکما، ۱۱۸۹۰۸/۲۹۳
33.   ساکما، ۱۱۳۷۰۹/۲۹۳
34.   ساکما، ۴۱۸۲/۲۹۳/۹۹
35.   ساکما،۱۷۷۱۴/۲۹۳/۹۵
36.   ساکما، ۴۰۱۵/۲۹۷
37.   ساکما، ۰۰۰۳-۰۰۳۱۴۴-۲۰۰
38.   ساکما، ۰۰۰۶-۰۰۳۱۴۴-۲۰۰
39.   ساکما، ۰۰۲-۵۶۳-۰۶۹-۲۹۳
40.   ساکما، ۰۰۰۷-۸۱۱-۰۷۱-۲۹۳
41.   ساکما، ۰۰۰۲-۰۰۲۸۱۸-۲۹۱
42.   ساکما، ۰۰۰۳-۰۰۲۸۱۸-۲۹۱
43.   ساکما، ۰۰۰۴-۰۰۰۴۳۸-۲۰۰
44.   ساکما، ۰۰۱۰-۰۰۰۴۳۸-۲۰۰
45.   ساکما، ۰۰۱۴-۰۰۰۴۳۸-۲۰۰
46.   ساکما، 0002-019261-297
47.   ساکما، 0002-000293-380
48.   ساکما، 0005-000293-380
49.   ساکما، 0006-000293-380

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 12 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 02 شهریور 1405
  • تاریخ بازنگری 27 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 02 مهر 1405