دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

درهم‌تنیدگی سیاست و مذهب در بازار تهران (بررسی موردی: اسناد وقفی کاروانسرای شاه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
هیات علمی بنیاد ایران‌شناسی
چکیده
یکی از وجوه با اهمیت در مطالعة بازارهای سنتی به مقولة درهم تنیدگی مناسبات سیاسی با مناسبات اقتصادی و از دیگر سو با مناسبات دینی مربوط است. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش وقف در سازماندهی امور اقتصادی بازار تهران؛ با تاکید بر وقف کاروانسرای شاه توسط علی‌خان ظل‌السلطان، یکی از رجال دورة قاجار و تحلیل منطق حاکم بر آن در یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری بازار انجام شده است. نهاد وقف به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای سامان‌دهی امور اقتصادی، مذهبی و اجتماعی در ایران دورة قاجار، بازتاب‌دهندة روابط قدرت در ساختار اقتصادی بازارهای تاریخی بوده است. با وجود مطالعات بسیاری که با موضوع وقف انجام شده این وجه بازارهای شهری ایران تاکنون به صورت دقیق و بر اساس شواهد و داده‌های تاریخی متقن مورد مطالعه قرار نگرفته است. در پژوهش حاضر که به منظور تبیین برهم تنیدگی سیاست و مذهب در کاروانسرای شاه (سرای جمهوری) صورت گرفته است، تلاش شده با روش تحقیق تاریخی و رویکرد توصیفی- تحلیلی ارتباط حوزة سیاست با مناسبات بازار در دورة میانی حکمرانی قاجار طرح و بررسی قرار گیرد. یافته‌ها حاکی از آن است که خاندان قاجار با واقف اماکن تجاری، در پی تداوم کارکرد موقوفات و اجرای نیات وقفی خود بودند. در مجموع، اقدام حاکمان واقف در دورة قاجار بازتابی از ساختار سیاسی حاکم، و نقش منزلت دینی در سازوکارهای اقتصادی بازار به شمار می‌رود و نشان می‌دهد که اقدام واقفان این دوره بر تداوم درهم تنیدگی سیاست، دین و اقتصاد استوار بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The entanglement of politics and religion in the bazar of Tehran (Case study: the endowment documents of Shah Caravanserai)

نویسنده English

hamidreza aryanfar
Faculty of Iranology Foundation
چکیده English

One of the important aspects in the study of traditional markets is related to the entanglement of political relations with economic relations and on the other hand with religious relations. The present research aims to explain the role of waqf in organizing the economic affairs of the Tehran market; Emphasizing the endowment of the Shah's caravanserai by Ali Khan Zalul Sultan, one of the nobles of the Qajar era, and the analysis of its ruling logic in one of the most important commercial centers of the bazaar. As one of the most important mechanisms for organizing economic, religious and social affairs in Iran during the Qajar period, the Waqf institution has been a reflection of power relations in the economic structure of historical markets. In the current research, which was done in order to explain the intertwining of politics and religion in the Shah's caravanserai (Republic Palace), an attempt was made to study the relationship between the political domain and the market relations in the middle period of the Qajar rule, using the historical research method and the descriptive-analytical approach. The findings indicate that the Qajar family, with the knowledge of commercial places, sought to continue the operation of endowments and implement their endowment intentions. In general, the actions of the Waqif rulers in the Qajar period are a reflection of the political structure of the ruler, and the role of religious dignity in the economic mechanisms of the market, and it shows that the actions of the Waqif rulers of this period were based on the continuation of the intertwining of politics, religion and economy.

کلیدواژه‌ها English

Qajar period
endowment documents
Ali Khan Zal-ul-Stan
Tehran Bazaar
Shah Caravanserai
  1. منابع و مآخذ       

    1. اتحادیه، منصوره. (۱۳۷۸). «موقوفات تهران و تحول شهر 1269-1320 ق.»، فصلنامه وقف میراث جاویدان، 7 (28)، 7- 16.                               
    2. اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. (1363). المآثرو الاثار، ایرج افشار، تهران: انتشارات اساطیر. 
    3. افشار، ایرج. (1374). یادگارهای یزد، ۳ج، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. 
    4. بامداد، مهدی. (1357). شرح حال رجال ایران، ج1 و ۲، تهران: نشر زوار.
    5. برزین، الیانیکولایویچ. (۱۳80). نقشه دارالخلافه تهران در سال ١٢٥٨ ق.، تهران: موسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.
    6. جهانگیر میرزا. (1384). تاریخ نو (حوادث دورۀ قاجاریه، 1240-1267 قمری)، به سعی و اهتمام عباس اقبال، تهران، نشرعلم.
    7.    جعفری لنگرودی، سید محمدجعفر. (1387). ترمینولوژی حقوق، تهران: کتابخانۀ گنج دانش.
    8. حبیبی، حسن. (۱۳۸۹). سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچه‌های پیرامونی آن در دویست سال اخیر، مدیر طرح: شهرام یوسفی‌فر، تهران: بنیاد ایران‌شناسی.
    9.    فلور، ویلم. (۱۳۶۶). جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمه ابوالقاسم سری. تهران، نشر توس.
    10.    فلور، ویلم. (۱۳۹۵). تاریخ مالی ایران در روزگار صفویان و قاجاریان، ترجمۀ ابوالقاسم سری. تهران: انتشارات توس.
    11. کرشیش، موسیو. (1380). نقشۀ دارالخلافۀ تهران (1275ق)، تهران: موسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.
    12. کریم‌نیا، جمال؛ صدری، منیژه؛ فصیحی، سیمین؛ احمدی، نزهت. (۱۴۰۱). «تبیین و تحلیل کارکردهای اجتماعی - اقتصادی نهاد وقف در اردبیل دورۀ قاجار»، مطالعات باستان‌شناسی پارسه، ۶ (22)، 379-396.
    13. کسایی، رضا. (1355). «معماری راه و رباط»، فصلنامۀ هنر و معماری، 8 (۳۷-۳۸).
    14. کشاورز، محمد. (۱۳۸۸). «بررسی انگیزه‌های واقفان در شهر تهران؛ بازخوانی دو نمونه از وقف‌نامه‌های بازار در دورۀ قاجار»، وقف میراث جاویدان، 17 (68)، 100-108.
    15. گیدنز، آنتونی. (۱۳۶۳). ساخت جامعه: چارچوب نظری ساختاربندی، ترجمۀ اکبر احمدی. تهران: نشر علم.
    16. سپهر، محمدتقی خان. (1377). ناسخ التواریخ، ۳ج، تهران: نشر اساطیر.
    17. سعدوندیان، سیروس و اتحادیه، منصوره. (1368). آمار دارالخلافۀ تهران، تهران: نشر تاریخ ایران.
    18. عطایی آشتیانی، زهره و موسوی، سیده فهیمه. (۱۴۰۴). «پژوهشی در اسناد وقفی تهران قاجاری، بررسی تطبیقی مصارف موقوفات»، نشریۀ علمی مطالعات و پژوهش‌ای سندشناسی، 1 (1)، 5-27.
    19. عمید، حسن. (1360). فرهنگ فارسی، ۲ج، تهران: انتشارات امیرکبیر.
    20. معین، محمد. (1370). فرهنگ فارسی، ۶ج، تهران: انتشارت امیرکبیر.
    21. نجم الدوله، عبدالغفار. (1380). نقشۀ دارالخلافۀ تهران (1309ق)، تهران: موسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.
    22. نوروزی، فرشید و نوروزی، جمشید (۱۴۰۱). «نوع و نحوه مصرف موقوفات روحانیون و تجار ساری در دورۀ قاجار»، فصلنامه گنجینه اسناد، سال 32 (1)، 112-143.
    23. نور احمدی، مهدی. (۱۳۸۹). «بررسی کارکردهای نهاد وقف در اقتصاد اسلامی»، اندیشه صادق، 11 و12، ۱-10.
    24. اسناد خصوصی ارسلان علیشاهی، متولی کنونی کاروان‌سرای شاه.
    25. اسناد خصوصی رضا فلاح، از حجره‌داران قدیمی کاروان‌سرا شاه.
    26. اسناد خصوصی علی مرتاضی، از حجره‌داران قدیمی کاروان‌سرای شاه.
    27. اسناد خصوصی محسن منظوری، از حجره‌داران قدیمی کاروان‌سرای شاه.
    28. مصاحبه با علی مرتاضی، از حجره‌داران قدیمی کاروان‌سرای شاه، 1387.
    29. مصاحبه با محسن منظوری، از حجره‌داران قدیمی کاروان‌سرای شاه، 1387.
    30. روزنامۀ اطلاعات، سال 21، ۱۳۲۶ ش.
    31. روزنامۀ ایران، شماره 768، 12 شعبان 1309 ق.
    32. Bourdieu, P. (1990). The Logic of Practice. Stanford: Stanford University Press.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 31 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 05 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1405