معین التجار بوشهری و سرمایه گذاری تجاری، صنعتی در معادن خاک سرخ هرمز در دوره قاجار بر اساس اسناد نویافته فارسی

دوره 1، شماره 1 - شماره پیاپی 1
فروردین 1405
صفحه 257-281

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه تاریخ. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه خلیج‌فارس. بوشهر. بوشهر. ایران.

چکیده
در دوره قاجار و به‌خصوص عهد ناصری، ایران ازلحاظ اقتصادی و تجاری وارد مرحله نوینی شد. در این زمان یکی از مناطقی که موردتوجه قرار گرفت خلیج‌فارس، سواحل، بنادر و جزایر آن همچون حزیره هرمز بود که با توجه ‌به موقعیت و امکاناتی که داشت موردتوجه تجار خارجی و داخلی قرار گرفت یکی از تجاری که در آن دوره در این جزیره و سایر مناطق خلیج‌فارس به فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مشغول شد معین‌التجار بوشهری بود وی بانفوذ و اقتدار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بالایی که داشت توانست علاوه بر دریافت امتیازاتی همچون کمپانی ناصری، کمپانی نفت شمال، وارد نمودن ماشین‌های الکتریکی و ریسمان‌ریسی و بافندگی و امتیاز کمپانی تجارت ابریشم، امتیاز خاک سرخ هرمز را نیز اخذ نماید وی با سرمایه‌گذاری‌هایی که در این زمینه انجام دادند به سود زیادی نیز دست یافتند. مسئله پژوهش حاضر بررسی و تبیین نقش معین‌التجار در کسب امتیاز خاک سرخ هرمز و نقش آن معادن در اقتصاد تجاری خلیج‌فارس و ایران در دوره قاجار است. این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی در پی پاسخ به این سؤال است که دریافت امتیاز معادن خاک سرخ هرمز توسط معین التجار در اقتصاد و تجارت خارجی خلیج‌فارس به‌ویژه در دوره ناصری از چه اهمیتی برخوردار بوده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کسب امتیاز معادن خاک سرخ هرمز به‌واسطه نفوذ سیاسی، اقتصادی تلاش معین‌التجار در مقابل رقبای خارجی مثل دولت انگلستان به دست آمد و موجب افزایش سرمایه‌گذاری تجاری و صنعتی، رونق تجارت خارجی و گسترش امنیت و حفظ حاکمیت ملی بر بنادر و جزایر خلیج فارس گردید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Moeinaltojar Bishehri and commercial investment , industrial in the red sea mines of hormoz in qajar period on the basis of the persian recently discovered documents

نویسنده English

habibollah saeedinia
Department of History. Faculty of literature and humanities. Persian gulf University. Bushehr. Bushehr. IRAN.
چکیده English

During the Qajar period, and especially during the Nasseri era, Iran entered a new stage in terms of economy and trade. At this time, one of the areas that was taken into consideration was the Persian Gulf, its coasts, ports and islands such as the Hormuz Peninsula, which was considered by foreign and domestic traders due to its location and facilities. One of the traders who was involved in political, economic and social activities in this island and other areas of the Persian Gulf during that period was Moein al-Tojar Bushehri. With his high political, economic and social influence and authority, he was able to obtain, in addition to receiving privileges such as the Nasseri Company, the North Oil Company, the import of electric and spinning and weaving machinesHe also made a lot of profit with the investments he made in this field. The purpose of the present research is to investigate and explain the role of Moein al-Tojar in obtaining the Hormuz Red Soil concession and the role of those mines in the commercial economy of the Persian Gulf and Iran during the Qajar period. This article, using a descriptive-analytical method and using library and document resources, seeks to answer the question of what importance did Moein al-Tojar's receipt of the Hormuz Red Soil concession have in the economy and foreign trade of the Persian Gulf, especially during the Nasserite period? The research findings show that the acquisition of the Hormuz Red Soil concession was achieved through the political and economic influence of Moein al-Tojar's efforts against foreign competitors such as the British government, and led to an increase in commercial and industrial investment, the prosperity of foreign trade, and the expansion of security and the maintenance of national sovereignty over the ports and islands of the Persian Gul.

کلیدواژه‌ها English

  • Moeinaltojar
  • fars gulf
  • hormoz island
  • red soil
  • Business
کتاب‌ها و مقالات
1-     آقا نباتی، علی، «زمین‌شناسی و توان معدنی استان هرمزگان»، رشد زمین‌شناسی، دوره دوازدهم، شماره 2، 1385.
2-     آدمیت، فریدون، ایدئولوژى نهضت مشروطیت ایران، تهران، گستره، 1387.
3-     احتشام السلطنه، خاطرات احتشام السلطنه، به کوشش مهدى موسوى، تهران، زوار، 1366.
4-     ارجمند، محمد، شش سال در دربار پهلوى (خاطرات محمد ارجمند، سرپرست تلگراف‌خانه مخصوص رضاشاه)، تهران، پیکان، 1388.
5-     بحرینی، فروغ، معین‌التجار بوشهری( نماینده تهران و بوشهر در دوره های اول و سوم مجلس شورای ملی)، فصلنامه علمی ترویجی اسناد بهارستان، دورة جدید، شمارة پنجم، پاییز ـ زمستان،  31- 63. 1393
6-     پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه پولاک، ایران و ایرانیان، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی،1361.
7-     تلگرافات عصر سپهسالار (خط تبریز 96-1295 ه. ق)، به کوشش محمدطاهر احمدی، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، 1370.
8-     دشتی، احمد، «نقش تجار در مدرسه سعادت»، مجموعه مقالات مدرسه سعادت بوشهر از چند زاویه، بوشهر، مرکز بوشهر شناسی، 1378.
9-     ذوقی، ایرج، تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرت‌های بزرگ، تهران، پاژنگ، 1368.
10- روزنامه خاطرات سید محمد کمره ‌ى، به کوشش محمدجواد مرادى نیا، تهران، اساطیر، 1384.
11-  ساتن، الول، قصه‌های عامیانه محلاتی مشدى گلین خانم، 110 قصه عامیانه ایرانى، ترجمه آذر امیرحسینی، تهران، نشر مرکز،1384.
12- سدیدالسلطنه مینابی، محمدعلی، سفرنامه سدیدالسلطنه، تهران، به نشر،1362.
13- .........، بندرعباس و خلیج‌فارس، مقدمه و فهارس از احمد اقتداری، تهران، ابن‌سینا، 1342.
14- سعیدی‌نیا، حبیب‌الله، معین­التجار بوشهری و احیای تجارت دریایی خلیج‌فارس در دوران قاجار و پهلوی، بوشهر، دانشگاه خلیج‌فارس،1393
15-  صفایی، ابراهیم، اسناد نویافته، تهران، بابک، 1349.
16- عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران در عصر قاجار (1332-1215 ه ق)، ترجمه یعقوب آژند، تهران، نشر گستره،1369.
17- فشاهی، محمدرضا، تکوین سرمایه‌داری در ایران، تهران، گوتنبرگ، 1360.
18-  گزارش‌های سالانه سرپرسی کاکس سرکنسول انگلیس در بوشهر (1911-1905م . 1329، 1323 ه ق)، ترجمه حسن زنگنه، تهران، پروین،1377.
19-  لیتن، ویلهلم، ایران از نفوذ مسالمت آمیز تا تحت‌الحمایگی، اسناد و حقایقی درباره تاریخ نفوذ اروپاییان در ایران (1919-1860م)، ترجمه مریم میراحمدی، تهران، معین، 1367.
20- مجموعـه قـوانین دوره قانون‌گذاری چهـارم مجلـس شورای ملی، 1 سرطان 1300 تا 32 جوزای 1302، مجلس شورای ملی، 1303.  
21- معتضد، خسرو، حاج امین‌الضرب و تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، تهران، جانزاده،1366.
22- مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 17 شعبان 1324 تا 23 جمادی‌الاولی 1326 قمری برابر با سیزده میزان تا دوم سرطان 1287 شمسی، تهران، مجلس شورای ملی،1325.
23- مشروح مذاکرات مجلس ملی، دوره پنجم، به تاریخ 28 سنبله 1303ش/21 صفر 1343ق.
24- مکى، حسین، تاریخ بیست‌ساله ایران، تهران، انتشارات علمی،1374.
25- میلیسپو، آرتور، مأموریت آمریکایی‌ها در ایران، تهران، انتشارات پیام، 1365.
26-  نجم‌الدوله، عبدالغفار، سفرنامه دوم نجم‌الدوله به خوزستان، تهران، پژوهشگاه علوم‌ انسانی و مطالعات فرهنگى،1386.
27- وادالا. ر، خلیج‌فارس در عصر استعمار، ترجمه شفیع جوادی، تهران، سحاب،1364.
28- وثوفی، محمدباقر، «امتیاز بهره برداری از معادن خاک سرخ هرموز در روابط ایران و انگلستان در دوره مظفری»، فصلنامۀ گنجینۀ اسناد: سال بیستم و یکم، دفتر چهارم، زمستان، 60-73، 1390
29- هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، تاریخ روابط خارجی ایران، تهران، امیرکبیر. 1369.
                                                                                            
اسناد
30- استادوخ، 1306، کارتن20، پرونده 15.
31- استادوخ، کارتن 43، پرونده 3، 56 به تاریخ 6 ذی‌قعده، 1329.
32- ساکما، نامه تلگراف تجار ناصری به وزارت داخله، به شماره 14، به تاریخ 27 حمل سال 1328.
33- ساکما، 933، به تاریخ 21 شهر ذی‌الحجه 1339. 
34- ساکما، 1076، 7 محرم 1340.
35- ساکما، 7161، به تاریخ 15 سنبله  1300.
36- ساکما، 1183، به تاریخ 19 محرم  1340.
37- ساکما،  9138، به تاریخ 24 سنبله 1300ش.
38- ساکما، 3778، به تاریخ  محرم  1340.
39- ساکما، 1353، 3778، به تاریخ 28 محرم  1340.
40- ساکما، 3542، به تاریخ 3 برج جدی 1300.
41- ساکما، 2778، به تاریخ 28 صفر1340.
42- ساکما، 6145، به تاریخ  9 برج حمل 1301 ش.
43- ساکما، کارتن 12، دوسیه 3، به تاریخ  28 رجب  1340.
44- ساکما، 1232، به تاریخ 19 اوت 1921م.
45- ساکما، 427، به تاریخ  27 مارس 1921 م.
46- ساکما، 112، به تاریخ 10 ژوئیه .1921
47- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، بی تا.  
48- ساکما، سواد تلگراف نمره 361 ، به تاریخ 10 برج جوزا 1301 .
49- ساکما، 6952، به تاریخ 18 برج جوزا 1301.
50- ساکما، 4429،  به تاریخ 17/2/ 1301  .
51- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، به تاریخ 1301 ش. 
52- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، به تاریخ 1301 .
53- ساکما، 9880، به تاریخ  11 برج سرطان 1301 . 
54- ساکما، 9555 ، به تاریخ  23 برج سرطان 1301 .
55- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، به تاریخ  22 ذی‌القعده 1340.
56- ساکما، 2131 ، به تاریخ  17 محرم 1341  .
57- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، به تاریخ  16/10/1301  .
58- ساکما، 1310، به تاریخ  1/9/1301  
59- ساکما، 1311، به تاریخ  30 برج عقرب 1301 .
60- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، به تاریخ‌های  جمادی‌الثانی 1341 و 12  رجب 1341 .
61- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، بی تا .
62- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، به تاریخ  29 رجب 1340 .
63- ساکما، کارتن 12، دوسیه3 ، بی‌تا.   
64- ساکما، 2235، به تاریخ 21 سنبله 1300 برابر با 23 سپتامبر 1921م .
65- ساکما،  2803، به تاریخ اول برج عقرب 1339.
66- ساکما، 32158 ، به تاریخ 3/8/1314.
67- ساکما، 2862/240.
68- کمام، کارتن 12، دوسیه 31، به شماره 9334 به تاریخ10 ذی ااحجه1340.
69- کمام، کارتن 12، دوسیه 31، به شماره 8885 به تاریخ25 برج سرطان 1301.
70- کمام، کارتن 12، دوسیه 31، به تاریخ5 ذی‌القعده 1340.
71- کمام، کارتن 12، دوسیه 31، به تاریخ5 ذی‌القعده 1340.
72- کمام، کارتن 12، دوسیه 31، به شماره 8885 به تاریخ25 برج سرطان 1301.
73- کمام، کارتن 12، دوسیه 31، به شماره 9334 به تاریخ10 ذی الحجه1340.
 
نشریات
74- اتاق تجارت، آذرماه 1309، ص 24-23
75- حبل‌المتین، 25 شهریور 1303، شماره 13،ص11
76- طوفان، 18حمل:1302ص2
77- قشون، اول میزان:1303ص614 09 ص 23-24