دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی

روایت اسنادی از موقوفات دولتمردان قاجار: کارکرد سیاسی و اقتصادی موقوفات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران، ایران. دانش آموخته کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
چکیده
پژوهش‌های بسیاری به کارکرد اجتماعی وقف پرداخته‌اند و ابعاد سیاسی و اقتصادی پدیده وقف در دوره قاجار کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله به بررسی پیوند میان ساختار سیاسی دوره قاجار و پدیده وقف می‌پردازد. هدف این پژوهش این است که نشان دهد وقف چه کارکرهای سیاسی و اقتصادی داشت و با تکیه بر تحلیل تاریخی وقفنامه‌ها به این پرسش پاسخ دهد که چه عواملی نخبگان سیاسی را به وقف گسترده اموال خود سوق می‌داد. یافته‌های پژوهش نشان میدهد که اغلب این افراد در آستانه برکناری، تمام یا بخشی از اموال خود را وقف کرده‌اند و وقف در این شرایط نه تنها ابزاری برای مشروعیت بخشی به موقعیت اجتماعی این افراد بلکه راهکاری برای محافظت از دارایی‌ها در برابر مصادره بوده است. به نظر می‌رسد که مقامات قاجاری در آستانه برکناری، وقف را ابزاری برای حفظ قدرت اجتماعی و اقتصادی خود میدیدند و با استفاده از موقوفات سعی در تداوم نفوذ خود داشتند. منابع اصلی این تحقیق شامل وقفنامه‌ها، خاطرات رجال سیاسی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Documentary Narratives of the Endowments of Qajar Statesmen: Political and Economic Function of Endowments

نویسنده English

Seyedeh Fahimeh Musavi
M.A. in History of Islamic Iran, Institute for Humanities and Cultural Studies. Tehran. IRAN. M.A. in Sociology. Faculty of Social Sciences. Allameh Tabataba’i University. Tehran. IRAN.
چکیده English

Many studies have addressed the social function of endowments, but the political and economic dimensions of the endowment phenomenon during the Qajar period have received less attention. This article examines the connection between the political structure of the Qajar period and the phenomenon of endowment. The aim of this research is to demonstrate the political and economic functions of endowments and, based on the historical analysis of endowment deeds, answer the question of what factors drove political elites to extensively endow their assets. The research findings show that many of these individuals endowed all or part of their assets on the brink of their dismissal, and in these circumstances, endowment served not only as a tool to legitimize their social position but also as a means to protect their assets from confiscation. It seems that Qajar officials, on the verge of being removed from power, saw endowment as a tool to preserve their social and economic power and used endowments to maintain their influence. The main sources for this research include endowment deeds and memoirs of political figures.

کلیدواژه‌ها English

Function of Endowment
Political Despotism
Confiscation of Assets
Qajar Period
Qajar Statesmen
اتحادیه، منصوره، موقوفات و خدمات عام‌المنفعه عبدالحسین‌میرزا فرمانفرما، نشریه وقف میراث جاویدان، بهار 1381، شماره 37، صص 47-62.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1350.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، صدرالتواریخ، تهران، 1357.
امانت، عباس، قبله عالم، تهران، نشرکارنامه، 1398.
آدمیت، فریدون،  اندیشه ترقی، تهران، خوارزمی، 1385.
بامداد، مهدی، شرح رجال ایران، تهران، زوار، 1371.
حاجی‌عباسی، محمد، وقف نامه مجلس شورای ملی (دارالشورای ملی، ساختمان بهارستان)، نشریه وقف میراث جاویدان، پاییز و زمستان 1383، صص 45-48.
دبیرسیاقی، محمد، موقوفات انیس الدوله، نشریه وقف میراث جاویدان، تابستان 1384، صص 20-33.
دبیرسیاقی، محمد، وقف‌نامه دو قنات صدرآباد و کاظم‌آباد و دکان‌های پیرامون باغ نظامیه تهران، نشریه وقف میراث جاویدان، زمستان 1378، شماره 28، صص 29-36.
رضایی، امید، فهرست اسناد موقوفات ایران از آغاز تا 22 بهمن 1357 (جلد 4)، تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، 1386.
سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، تهران، 1337.
سعیدی، حوریه، شاه و جناب آقا، تهران، نشر تاریخ ایران، 1388.
قنبریان، علی، مسجد و حوزه علمیه شیخ عبدالحسین (موسس، موقوفات، معماری)، نشریه وقف میراث جاویدان، پاییز 1397، شماره 103، صص 125-154.
قنبریان، علی، قزلباشان، امین، تبیین و بررسی زندگانی و خدمات خاندان قائم مقام فراهانی، تاریخنامه خوارزمی، تابستان 1400، شماره 34, صص 71 تا 88.
کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت نظریه تاریخ و سیاست در ایران، تهران، نشر نی، 1384.
کازرونی، عمادالدین، وقف نامه مسجد مدرسه سپهسالار قدیم، نشریه وقف میراث جاویدان، بهار و تابستان 1380، شماره 33-34، صص 121-132.
کرمانی، ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیرکبیر، 1387.
کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، 1385.
مفتون‌دنبلی، عبدالرزاق، مآثرالسلطانیه، تهران، موسسه انتشاراتی روزنامه ایران، 1389.
نقیبی، ابوالقاسم، میرزاحسین‌خان سپهسالار (مسجد و مدرسه سپهسالار، پیشینه فرهنگی)، نشریه دانشنامه جهان اسلام، شماره 23، صص 9-11.