انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 A research on Tehran Qajar Waqf documents, ,comparative study of Waqf expenses پژوهشی در اسناد وقفی تهران قاجاری ، بررسی تطبیقی مصارف موقوفات 5 27 242110 10.22034/dpr.2026.242110 FA زهره عطایی آشتیانی عضو هیات علمی مربّی. مرکز اسناد فرهنگی آسیا. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران. ایران. 0009-0006-8768-8523 فهیمه موسوی فارغ التحصیل کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. 0009-0008-3727-1871 Journal Article 2024 11 23 Waqf, ,Tehran,, Waqf Expenditures, ,Qajar Era ,Social needs چکیده وقف یکی از مهم‌ترین عناصر شهری اسلامی ایرانی، در ایران به شمار می‌رود که موجب شکل‌گیری و انتظام فضایی اماکن عمومی و به تبع آن، توسعۀ شهرهایی همچون اصفهان، شیراز و تهران گردیده است. با وجود مطالعات بسیاری که با موضوعیت وقف انجام شده، اطلاعات در این زمینه، همچنان ناکافی و ناقص است. در پژوهش حاضر که به منظور بررسی تأثیر الگوی وقف، در شکل‌گیری شهر تهران صورت گرفته است، با استفاده از روش تحقیق کتابخانه‌ای و اسنادی و با بهره‌گیری از اسناد و مدارک تاریخی، به طبقه‌بندی آماری موقوفات تهران در دورۀ قاجار، بر اساس نوع مصرف آن‌ها پرداخته‌ایم؛ بدین ترتیب گسترة مصرف موقوفات تهران به دست آمده و ارتباط توسعة شهری تهران، با نیازهای جامعة قاجاری، روشن شده است. بر اساس یافته‌های پژوهش، در طول دورۀ قاجار، مصارف مذهبی بیشترین عایداتِ موقوفات را به خود اختصاص داده‌‌ است که چیزی حدود پنجاه و پنج تا شصت و شش درصد وقفنامه‌ها را دربرمی‌گیرد؛ و پس از آن، امورخیریه و آموزش در جایگاه دوم و سوم قرار دارد.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242110_2dede69cf2890dbaf40a43169011282b.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 Mirza Hossein Khan Kasmai's Affiliation with the Jungle Movement: A Study Based on Documents from the Ministry of Foreign Affairs میرزا حسین خان کسمائی و پیوستنش به نهضت جنگل بر پایه اسناد وزارت خارجه 28 50 242111 10.22034/dpr.2026.242111 FA بابک روح الامینی دانش آموخته دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی. دانشگاه تربیت مدرس. تهران. ایران. 0009-0008-7135-7767 Journal Article 2025 02 21 Joining and participating in the Jungle Movement was the final stage of Mirza Hossein Khan Kasmaei's political life. Mirza Hossein Khan Kasmaei, one of the pioneers of constitutionalist activities in Gilan, joined the ranks of constitutionalists from the very beginning. He played a significant role in the Gilan Revolution and the capture of the Rasht Governorate. Following the Russian Ultimatum, he was forced to leave Gilan and emigrate to France. Historical sources that address the events of the Jungle Movement refer to Mirza Hossein Khan Kasmaei as one of Mirza Kouchek Khan's companions. The present article aims to determine the exact time of Mirza Hossein Khan Kasmaei's presence and his joining of the Jungle Movement by examining archival documents and evidence through historical methodology. The obtained results indicate that, contrary to the assertions of some sources, Mirza Hossein Khan had joined this movement from its early days and was present alongside Mirza Kouchek Khan. پیوستن و فعالیت در نهضت جنگل آخرین مرحله از زندگانی سیاسی میرزا حسین خان کسمائی بود. میرزا حسین خان کسمائی که یکی از پیشگامان فعالیت‌های مشروطه‌خواهی در گیلان بود. از همان ابتدا به صف مشروطه‌خواهان پیوست. وی نقش مهمی در انقلاب گیلان و فتح دارالحکومه رشت داشت. پس از جریان اولتیماتوم روس‌ها مجبور به ترک گیلان و مهاجرت به فرانسه شد. منابع تاریخی آنجا که به وقایع نهضت جنگل می‌پردازند از میرزا حسین خان کسمائی به منزله یکی از همراهان میرزا کوچک خان یاد کرده‌اند. هدف نوشتار حاضر این است که با بررسی اسناد و مدارک آرشیوی و با روش تاریخی زمان دقیق حضور میرزا حسین خان کسمائی و پیوستنش به نهضت جنگل را مشخص کند. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد که بر خلاف اذعان برخی از منابع میرزا حسین خان از همان اوان نهضت جنگل به این جنبش پیوسته و در کنار میرزا کوچک خان حضور داشته است.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242111_e95e3e3068792121f0af097f711f43c5.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 Studying the Codicology and Bibliographic Content of Manuscripts with Bayaz Structure in the Qajar Period (Case study: Nlai Library) بررسی محتوای نسخه شناسی و کتابشناسی نسخه های خطی با ساختار بیاض در دورۀ قاجار ( مطالعه موردی: کتابخانه ملی ) 51 75 242112 10.22034/dpr.2026.242112 FA ساجده سالمی دانش آموخته کارشناسی ارشد ایرانشناسی گرایش نسخه‌شناسی. بنیاد ایرانشناسی. دانشگاه شهید بهشتی. تهران. ایران. 0009-0001-7644-595X Journal Article 2025 01 27 Objectives: Our goal in this research is to examine the Codicology and bibliographic elements of Qajar Bayaz, as well as to examine the most frequent content-related elements in the structure of the Qajar Bayaz under study. Research Method: The method of this research is a descriptive-survey method with qualitative content analysis. Achievements of the article: Among the 39 manuscripts with Bayaz structure and with the date of writing of the Qajar period, most of them are without an author and all of them are without a date of writing. And the subject of supplication has the most frequency among other subjects. Most of these Bayazes have no scribe and place of writing and their covers are often leather with tīmāj and without decoration. Also, in these Bayazes, the broken Nastaliq script is the most frequent compared to other scripts. And most of the time, their paper type is foreign. Most of the Bayaz are in the form of various materials collected from several sources or simply writings, and they were mainly in the form of booklets that accompanied the person on a journey, part of which was left without writing, to complete it during the journeys, and their content was diverse and varied. Because the Bayaz were mainly in the form of booklets that accompanied the person on a journey, and the use of Timaj covers was more widely used than other leather covers due to its flexibility, abundance, cheapness, and availability, they were not decorated. The use of Farangi paper was more widely used due to the prevalence of this type of paper in this period and its availability. The use of the Nastaliq script in these Bayaz was more widespread due to the position of this type of script in the Qajar period. اهداف : بررسی عناصر نسخه شناسی و کتابشناسی بیاض های دورۀ قاجار و نیز بررسی بیشترین فراوانی مربوط به محتوا ، در ساختار بیاض های قاجار مورد تحقیق می باشد. روش‌تحقیق: روش این تحقیق پیمایشی – توصیفی همراه با تحلیل کیفی محتواست. در این روش ابتدا نسخه های جامعه آماری به روش پیمایشی جستجو شده، سپس عناصر کدشناسی آن ها تشریح می شود. دستاورد های مقاله : از میان 39 نسخه خطی با ساختار بیاض و با تاریخ کتابت دوره قاجار، اکثراً بدون مؤلف و همگی بدون تاریخ تألیف می باشند. و موضوع ادعیهُ بیشترین فراوانی را در بین سایر موضوعات داشته است. اغلب این بیاض ها بدون کاتب و محل کتابت و جلدشان اغلب چرم تیماج و بدون تزئین می باشند. و همچنین در این بیاض ها ، خط شکسته نستعلیق بیشترین فراوانی را نسبت به سایر خط‌ها داراست. و اکثراً نیز نوع کاغذ شان فرنگی است. غالب بیاض‌ها به صورت مطالب مختلف گردآوری شده از چند منبع یا صرفاً کتابت هستند و آن هم عمدتاً به شکل کتابچه هایی همراه شخص در سفر بوده که بخشی از آن را بدون نوشته می گذاشتند، تا در سفرها آن را تکمیل کنند و محتوای آنها متنوع و مطالب مختلف بوده است. چون بیاض‌ها عمدتًا به صورت کتابچه هایی همراه شخص در سفر بوده اند و استفاده از جلد تیماج به دلیل انعطاف پذیری، فراوانی، ارزانی و در دسترس بودن نسبت به سایر جلد های چرمی بیشتر مورد استفاده قرارمی گرفته، در آنها تزئینات بکار نرفته است. استفاده از کاغذ فرنگی به علت رواج این نوع کاغذ در این دوره و در دسترس بودن آن بیشتر مورد استفاده قرار گرفته است. استفاده بیشتر از خط شکسته نستعلیق در این بیاض‌ها به جهت جایگاه این نوع خط در دورۀ قاجار بوده است.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242112_09b10e3aabce9cd706e08674497defd5.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 Reading and Content Analysis of Two Exquisite Marriage Contracts from Northern Khorasan in the Qajar Period بازخوانی و بررسی محتوایی دو طغری عقد نامه نفیس از شمال خراسان در دوره قاجار 76 91 242114 10.22034/dpr.2026.242114 FA امید سپهری راد دانشکده علوم انسانی ،گروه تاریخ ، واحد بجنورد ،دانشگاه آزاد اسلامی، بجنورد ،ایران 0000-0003-4248-6611 حسین اصغری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد،بجنورد،ایران 1239-1237-2317-1952 Journal Article 2025 08 29 In the study of historical documents of Iran, the subject of marriage contracts has a special place. The two contracts that have been studied in this article are of the single-page type and belong to urban areas in northern Khorasan and were historically compiled during the Qajar period and during the years 1208 and 1233 AH. In this study, first the text of the contracts has been carefully reread, then the composition and structure of each specific document and various economic, legal, cultural, etc. information contained in these contracts have been extracted, classified and presented in the form of several tables. Objective: This article examines the form and content of these two contracts, which are personal and unique, in order to extract the valuable points contained in these documents and provide them to researchers. Research method: The research method in this article is descriptive. In this way, first, obtaining marriage documents and copying the contracts is considered. Then, the subject under discussion is described and finally, the different dimensions and angles of the marriage contracts are explained. The method of collecting information was library and documentary. Research findings: Comparative comparison of these two marriage contracts and attention to the political and economic role of the tribes and elements of Turks and Kurds in northern Khorasan in the early Qajar period can be effective in understanding the history of the local government of northern Khorasan in the Qajar period. The study of these two documents shows that; inter-tribal marriage with political goals was one of the methods that led to peaceful coexistence between the resident Turks and the immigrant Kurds in northern Khorasan and played a prominent role in the formation of the local government of the Shadlu tribe in Bojnourd. در بررسی اسناد تاریخی ایران موضوع عقدنامه های ازدواج جایگاه ویژه ای دارند. دو قباله ای که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته اند از نوع تک برگی و متعلق به مناطق شهری در شمال خراسان بوده و از نظر تاریخی در دوره قاجاریه و طی سال های 1208 و 1233ه.ق تنظیم شده اند. در این پژوهش، نخست متن عقدنامه ها به دقت مورد بازخوانی قرار گرفته،سپس ترکیب و ساختار هریک از اسناد مشخص و اطلاعات مختلف اقتصادی ، حقوقی ، فرهنگی و ... مندرج در این عقدنامه ها استخراج،طبقه بندی و در قالب چند جدول ارایه گردیده است. هدف: این مقاله به بررسی شکلی و محتوایی این دو عقدنامه ،که شخصی و منحصر به فرد می باشند، می پردازد تا نکات ارزشمند مندرج در لابلای این اسناد را استخراج و در اختیار پژوهشگران قرار دهد. روش پژوهش:.روش پژوهش در این مقاله توصیفی می باشد .بدین گونه که ابتدا اخذ اسناد نکاح و نسخه برداری از عقدنامه ها مورد توجه قرار می گیرد . سپس، موضوع مورد بحث توصیف و در نهایت، ابعاد و زوایای مختلف عقدنامه ها تبیین می گردد . شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای و اسنادی بوده است . یافته های پژوهش : مقایسه تطبیقی این دو عقدنامه و توجه به نقش سیاسی و اقتصادی ایلات و عناصر ترک و کرد در شمال خراسان در اوایل قاجاریه،می تواند در شناخت تاریخ حکومت محلی شمال خراسان در دوره قاجاریه موثر باشد .بررسی این دو سند نشان می دهد که؛ برقراری ازدواج بین قبیله ای با اهداف سیاسی یکی از شیوه هایی بوده که منجر به همزیستی مسالمت آمیز میان اقوام ترک مقیم و اکراد مهاجر به شمال خراسان شده و در شکل گیری حکومت محلی ایل شادلو در بجنورد نقش برجسته ای داشته است.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242114_6b2ef1b8573696e6c65545888b10d50d.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 A study of Tehran women's suicides in the three historical periods of the Qajar dynasty (from the Nasseri era to the end of the Qajar dynasty), Reza Shah Pahlavi, and Mohammad Reza Shah Pahlavi بررسی خودکشی زنان تهران درسه دوره تاریخی قا جاریه (از عهد ناصری تا پایان قاجاریه)، رضاشاه پهلوی و محمدرضاشاه پهلوی 92 117 242125 10.22034/dpr.2026.242125 FA فرشته طبیب گروه تاریخ. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه الزهرا. تهران. ایران 0000-0001-9289-6112 Journal Article 2025 11 05 Suicide is a phenomenon that has existed among different societies since ancient times. It has been a popular and common religious tradition among some ethnic groups, such as the Buddhist sect, and it has been condemned and considered a grave sin among Christian and Muslim religious communities. Durkheim's theory on suicide is one of the most prominent sociological theories about it. He considers this phenomenon to be a social phenomenon and has explained and explained the type of suicide depending on the conditions of each society. The main question is what trend has this phenomenon had in three historical periods from a quantitative and qualitative perspective? The aim is to recognize the changes in this phenomenon and its importance in preventing and controlling it in society based on a historical study of the trend of this phenomenon. Access to comprehensive and transparent sources about this harm in three historical periods of Iran has been a difficult and difficult task, considering the traditional and customary norms related to this harm; However, this research was conducted using available documentary data and old and new sources related to all three periods, and with a descriptive-analytical approach, it attempts to explain and clarify this phenomenon in these historical periods. خودکشی پدیده ای است که از قدیم الایام در میان جوامع مختلف وجود داشته است در بین برخی اقوام به عنوان سنتی دینی امری پسندیده و شایع بوده است مانند (فرقه بودایی‌ها) و در میان جوامع دینی مسیحی و مسلمان امری نکوهیده بوده و گناه کبیره محسوب می‌شده است. نظریه «دورکیم» در زمینه خودکشی از برجسته‌ترین نظریه‌های جامعه شناختی در مورد آن است. وی این پدیده را امری اجتماعی می‌داند وابسته به شرایط هر جامعه ای نوعی از خودکشی را توضیح و تبیین نموده است.پرسش اصلی این است که این پدیده در سه دوره تاریخی چه روندی از منظر کمی و کیفی داشته است؟ هدف شناخت تغییرات این پدیده بوده و اهمیت آن در پیشگیری و کنترل آن در جامعه بر اساس بررسی تاریخی روند این پدیده می-باشد.دسترسی به منابع جامع و شفاف در مورد این آسیب در سه دوره تاریخی ایران با توجه به هنجارهای سنتی و عرفی مرتبط با این آسیب کاری دشوار و سخت بوده است؛ با این حال این پژوهش با استفاده از داده‌های اسنادی قابل دسترس و منابع قدیم و جدید مربوط به هر سه دوره صورت گرفته و با رویکردی توصیفی-تحلیلی سعی در تشریح و روشن نمودن این پدیده در این دوره‌های تاریخی دارد.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242125_866e6ab8cb31a52aef87fe6ea89d2834.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 The impact of economic activities of marginal productive forces on the social situation of Bushehr during the Pahlavi period تأثیر فعالیت‎های اقتصادی نیروهای مولد حاشیه ای بر وضعیت اجتماعی بوشهردر دوره پهلوی 118 145 242126 10.22034/dpr.2026.242126 FA طیبه ادریسی گروه تاریخ. دانشکده ادبیات. دانشگاه الزهرا. تهران. ایران. 0000-0002-1158-6700 Journal Article 2025 11 04 Bushehr has been of great importance throughout history, both politically and economically. Especially in terms of economy and commercial activities, this port, due to its special geographical location, namely, being located on the coastline of the Persian Gulf, has played an influential role in various historical periods, especially the Pahlavi period. During the Pahlavi period, due to the existence of the customs, Bushehr Port attracted various groups daily for large and small jobs. Alongside the wealthy merchants, there were other lower-class occupational groups who, despite their meager incomes, were engaged in activities and even prostitution. These groups played a very influential role in accelerating commercial affairs. This research attempts to examine the impact of the economic activities of the lower classes on the society of Bushehr during the Pahlavi period. The main question of this research is: What impact did the economic activities of the lower classes have on the social situation of Bushehr during the Pahlavi period? And its hypothesis is based on the fact that the economic activities of the lower groups, despite doing small jobs, had a great impact on Bushehr society during the Pahlavi period. The method on which this research is based is oral history and analysis of historical data obtained as well as unpublished documents. بوشهر در امتداد تاریخ، همواره به عنوان یک کانون راهبردی،هم از منظر جایگاه سیاسی و هم از منظر قابلیت‌های اقتصادی موردتوجه بوده است. اهمیت محوری فعالیت‌های تجاری این بندر، که ریشه در موقعیت ممتاز جغرافیایی آن در مرز ساحلی خلیج‎فارس دارد،در ادوار تاریخی گوناگون، به‌ویژه در عصر پهلوی، نقشی تعیین‌کننده ایفا کرده است.در دوران پهلوی،با تثبیت ساختارهای نوین حکومتی و استقرار نهاد گمرک،بندربوشهر به عاملی جذب‌کننده برای طیفی گسترده از کنشگران اقتصادی بدل شد. در کنار طبقه ممتاز تجار و بازرگانان متمول، لایه‌ای دیگر از نیروهای مولد حاشیه‌ای حضور داشتند که با وجود کسب درآمدی ناچیز، وظایف حیاتی خدماتی و حمایتی، از جمله خدمات خُرد و تسهیل‌گری امور تجاری را بر عهده داشتند. این عناصر زیرساختی، نقش مؤثری در افزایش کارایی و شتاب‌بخشی به فرآیندهای بازرگانی بندر ایفا می‌نمودند. از این رو، پژوهش حاضر بر آن است تا تأثیر فعالیت‌های اقتصادی این نیروهای مولد حاشیه‌ای را بر ساختار اجتماعی بندربوشهر در دوره پهلوی مورد تحلیل قرار دهد.سؤال اصلی پژوهش به این شرح است: «فعالیت‌های اقتصادی نیروهای مولد حاشیه‌ای چه تأثیری بر وضعیت اجتماعی بوشهر در دوره پهلوی داشته است؟» بر مبنای این سؤال، فرضیه محوری بر این اصل استوار است که: «فعالیت‌های اقتصادی نیروهای مولد حاشیه‌ای، با وجود ماهیت خُرد، معیشتی و سطح درآمدی پایین مشاغل،توانسته‌اند تأثیرگذاری قابل‎توجهی بر پویایی، تعریف سلسله ‌مراتب و بافت کلی جامعه بوشهر در دوره پهلوی بر جای بگذارند.» روش‌شناسی این تحقیق بر اساس رویکردی تلفیقی شکل گرفته است که شامل جمع‌آوری داده‌ها از طریق تاریخ شفاهی، تحلیل دقیق اسناد تاریخی موجود و بهره‌گیری از اسناد منتشرنشده آرشیوی می‌باشد.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242126_d32a856fa7597f7843aa56ff9914c04c.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 leg in the hand of the demon : The vernacular origin of the subtleties of Rostam 7 th Khan's painting in two copies of the Shahnameh in the Herat school پای در دستِ دیو؛ ریشۀ عامیانۀ ظرایفِ سَنَدِ نگارۀ خان هفتم رستم در دو نسخۀ شاهنامه در مکتب هرات 146 167 242127 10.22034/dpr.2026.242127 FA نیلوفرسادات عبدالهی پژوهشگر پسادکتری. گروه زبان و ادبیات فارسی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه خوارزمی. تهران. ایران. 0000-0001-9887-3376 Journal Article 2025 03 11 The details of illustrations in illustrated manuscripts are influenced by various factors and are not only limited to Ferdowsi's narration of the story. Painters were considered to be educated artists who used other factors to make the drawing more attractive in addition to the main narration of the story. The painters who were engaged in drawing pictures for the commissioned copies of the court, although they drew these pictures for the king and kept the copy in the royal library, were influenced by popular literature in the details of some of the pictures. The points hidden in the subtleties of the illustrated manuscripts can be rooted in some popular attitudes to the stories of the Shahnameh, including the narratives of the Naqali scrolls. Two versions of the Herat school can be mentioned among the examples of this illustrated version that were influenced by the heritage of popular literature, especially the Naqali scrolls. These two versions are the versions of Baysonqori and Mohammad Jouki. In these two works, which are related to each other in terms of time, the painting of the killing of the white demon in Rostam's 7th Khan is one of the most famous paintings. In this painting, some details show the artist's influence from popular literature. In this article, considering one of the subtleties of this painting in the two mentioned versions, we have addressed the issue of the influence of the painter on the narrative of a scroll. جزئیات نگاره‌های نسخه‌های خطی مصورِ برگرفته از شاهنامه، از عوامل مختلفی تأثیر می‌پذیرد و تنها محدود به روایت فردوسی از داستان‌ها نیست. نگارگران، هنرمندانی فرهیخته به شمار می‌رفتند که در کنار روایت اصلی داستان از عوامل دیگری هم تأثیر گرفته و برای ترسیم جذاب‌تر از آنها بهره می‌بردند. هرچند نگارگرانی که به ترسیم تصاویر برای نسخه‌های سفارشی دربار مشغول بودند، این تصاویر را برای پادشاه و نگهداری نسخه در کتابخانۀ سلطنتی ترسیم می‌کردند، در جزئیات ترسیم برخی نگاره‌ها، متأثر از ادبیات عامه بوده‌اند. نکات پنهان در ظرایف نگاره‌های نسخ مصور را می‌توان در برخی نگرش‌های عامیانه به داستان‌های شاهنامه از جمله روایات طومارهای نقالی ریشه‌یابی کرد. از نمونه‌های این نسخ مصور که از میراث ادب عامه- به‌ویژه روایت طومارهای نقالی- تأثیر پذیرفته‌، می‌توان به دو نسخۀ شاهنامه در مکتب نقاشی هرات اشاره کرد. این دو نسخۀ مصور و کم‌نظیر، نسخه‌های بایسنقری و محمد جوکی است. در این دو اثر ادبی- هنری که از نظر زمانی با یکدیگر قرابت دارند، نگارۀ کشته شدن دیو سفید در خان هفتم رستم یکی از مشهورترین نگاره‌ها است. در این نگاره، برخی جزئیات، تأثیرپذیری نگارگر از ادبیات عامه را نمایان می‌کنند. در این مقاله با توجه به ظرایف این نگاره در دو نسخۀ یادشده، به مسئلۀ تأثیرپذیری نگارگر از یک روایت عامیانه در طومار نقالی پرداخته‌ایم.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242127_88f3b47a49ba404151bb30ef6f4aae09.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 Typology of documentary research with a qualitative meta-analysis approach (Case study: articles from the 1990s) سنخ شناسی پژوهش های اسنادی با رویکرد فراتحلیل کیفی ( مطالعه موردی : مقالات دهه 90ش) 168 197 242128 10.22034/dpr.2026.242128 FA زهرا علیزاده بیرجندی دانشیار گروه تاریخ. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه بیرجند. بیرجند. خراسان جنوبی. ایران. 0000-0003-2141-9241 Journal Article 2025 01 20 Document research and related scientific products have a special place in the humanities due to their identity functions and importance in the field of knowledge. Drawing the future horizons of documentary research depends on identifying the priorities and neglected aspects of such studies. In view of this, the following article, by adopting a qualitative meta-analysis approach, attempts to analyze the achievements and findings of documentary research in the 1990s. The present article, taking into account the criteria of centrality and quantity of documents in articles published in the 1990s, seeks to identify the most important achievements as well as the gaps and shortcomings of the aforementioned research. The findings of this study show that, in terms of subject matter, case studies have been conducted in two axes with a historical approach and the issues of management, preservation, and standardization of archival documents. The findings of this study indicate a lack of application of theoretical foundations and a lack of focus on training in document reading and document research skills. سند پژوهی و تولیدات علمی مربوط به این حوزه به دلیل کارکرد های هویتی و اهمیت آن در ساحت دانشی از جایگاه ویژه ای در علوم انسانی برخوردار است . ترسیم افق های آینده پژوهش های اسنادی در گرو شناسایی اولویت ها و وجوه مغفول این گونه مطالعات است . باتوجه به این امر، مقاله پیش رو با اتخاذ رویکرد فرا تحلیل کیفی می کوشد به تحلیل دستاوردها و یافته های پژوهش های اسنادی دهه 90 شمسی بپردازد. مقاله حاضر با در نظر داشتن معیار محوریت و کمیت اسناد در مقالات منتشره دهه 90 ش در صدد شناسایی مهم ترین دستاورد ها و همچنین خلأها و کاستی های پژوهش های مذکور است . یافته های حاصل از این پژوهش نشان می دهد از نظر موضوعی در دو محور مطالعات موردی با رویکرد تاریخی و مباحث مدیریت ، حفاظت و استاندارد سازی اسناد آرشیوی ، صورت گرفته است . یافته های این بررسی حاکی از فقدان کاربرد مبانی نظری و عدم تمرکز بر آموزش مهارت های سندخوانی و سندپژوهی است .

https://www.sanadshenasi.ir/article_242128_cca386592b7785c781c4f09d2309a7ad.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 Date Trade and Export during the Pahlavi Era According to Iranian National Archival Documents تجارت و صادرات خرما در دوران پهلوی به روایت اسناد آرشیو ملی ایران 198 218 242129 10.22034/dpr.2026.242129 FA الهام ملک زاده گروه تاریخ اجتماعی و اقتصادی. پژوهشکده تاریخ. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران. ایران. 0000-0001-5287-7427 Journal Article 2025 08 04 Dates are the main agricultural product of the southern regions of Iran, which have long played a vital role in the livelihood of palm growers and the economy of the region. Simultaneously with the establishment of the Pahlavi government and the nationalization of foreign trade with the Soviet Union in 1920, the trade of the northern regions of Iran with the Soviet Union was disrupted and caused great losses to the farmers and merchants of northern Iran. After the establishment of Reza Shah Pahlavi, foreign trade was taken into consideration and efforts were made to compensate for the damage caused. With this aim, paying special attention to dates as a strategic product of the southern regions of Iran. It was one of the first actions of the government to organize the existing situation according to the suggestions and recommendations of the local authorities of Khouzestan province. the government of Iran supported the palm growers in the south. From the summer of 1928/1307, he applied facilities such as exempting foreign buyers of dates from paying taxes. During the Second World War, there was a shortage of food in Iran. As a result, the export of dates from the ports of the Persian Gulf and the Sea of Oman was banned. After the war, the government of Mohammad Reza Shah allowed the export of dates only from Khorramshahr and Bandar Shahpour, and it was possible to export from Bandar Abbas and Minab city only if there was a surplus of dates. The present article, with a descriptive-analytical research method based on the National Archives of Iran documents, examines the above issue. it will evaluate the efforts of Iranian governments to develop the export of dates and the political and economic challenges of the Pahlavi period. خرما محصول اصلی و عمده کشاورزی مناطق جنوبی ایران است که از دیرباز نقشی حیاتی در گذران زندگی نخل‌کاران و اقتصاد منطقه داشته است. همزمان با روی کار آمدن حکومت پهلوی و ملی شدن تجارت خارجی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1920 م، روابط بازرگانی میان نواحی شمالی ایران با شوروی مختل شد و زیان‌های فراوانی به کشاورزان و تاجران شمالی ایران وارد شد. پس از استقرار و تثبیت سیاسی رضاشاه پهلوی، بازرگانی خارجی مورد توجه قرار گرفت و تلاش شد آسیب‌های وارده ترمیم و جبران شود. با این هدف توجه ویژه به خرما به‌عنوان محصول استراتژیک نواحی جنوبی ایران، از نخستین اقدامات حکومت بود که با توجه به پیشنهادات و توصیه‌های مقامات محلی خوزستان به سامان‌دهی وضعیت موجود پرداخت. بدین ترتیب دولت ایران در ازای زیان‌های وارده به کشاورزان شمالی، به حمایت از نخل‌کاران جنوب و تسهیل صدور خرما پرداخت و از تابستان 1307 ش/ 1928 م، خریداران خارجی خرمارا از پرداخت مالیات معاف کرد. در سال‌های جنگ جهانی دوم چون کمبود مواد غذایی در ایران محسوس بود، صادرات خرما از بنادر خلیج‌فارس و دریای عمان ممنوع شد. پس از جنگ، دولت محمدرضا شاه صدور خرما را فقط از خرمشهر و بندر شاهپور آزاد کرد و از بندرعباس و میناب، تنها در صورت وجود مازاد خرما، امکان صادرات وجود داشت. مقاله حاضر ذیل سندپژوهی تاریخی با روش توصیفی- تحلیلی بر پایه اسناد منتشر نشده آرشیو ملی ایران، موضوع صدور خرما مبتنی بر سیاست‌های حکومت پهلوی درباره روند برداشت و صدور خرما بررسی خواهد شد، ضمن این‌که کوشش دولت‌های ایران جهت توسعه و ترویج صادرات خرما با توجه به فراز و نشیب‌های سیاسی و چالش‌های اقتصادی دوره پهلوی ارزیابی می‌شود.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242129_fdf9874a406dbbe385ab70409394e099.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 Documentary Narratives of the Endowments of Qajar Statesmen: Political and Economic Function of Endowments روایت اسنادی از موقوفات دولتمردان قاجار: کارکرد سیاسی و اقتصادی موقوفات 219 235 242130 10.22034/dpr.2026.242130 FA سیده فهیمه موسوی دانش آموخته کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران، ایران. دانش آموخته کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. 0009-0008-3727-1871 Journal Article 2025 03 03 Many studies have addressed the social function of endowments, but the political and economic dimensions of the endowment phenomenon during the Qajar period have received less attention. This article examines the connection between the political structure of the Qajar period and the phenomenon of endowment. The aim of this research is to demonstrate the political and economic functions of endowments and, based on the historical analysis of endowment deeds, answer the question of what factors drove political elites to extensively endow their assets. The research findings show that many of these individuals endowed all or part of their assets on the brink of their dismissal, and in these circumstances, endowment served not only as a tool to legitimize their social position but also as a means to protect their assets from confiscation. It seems that Qajar officials, on the verge of being removed from power, saw endowment as a tool to preserve their social and economic power and used endowments to maintain their influence. The main sources for this research include endowment deeds and memoirs of political figures. پژوهش‌های بسیاری به کارکرد اجتماعی وقف پرداخته‌اند و ابعاد سیاسی و اقتصادی پدیده وقف در دوره قاجار کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله به بررسی پیوند میان ساختار سیاسی دوره قاجار و پدیده وقف می‌پردازد. هدف این پژوهش این است که نشان دهد وقف چه کارکرهای سیاسی و اقتصادی داشت و با تکیه بر تحلیل تاریخی وقفنامه‌ها به این پرسش پاسخ دهد که چه عواملی نخبگان سیاسی را به وقف گسترده اموال خود سوق می‌داد. یافته‌های پژوهش نشان میدهد که اغلب این افراد در آستانه برکناری، تمام یا بخشی از اموال خود را وقف کرده‌اند و وقف در این شرایط نه تنها ابزاری برای مشروعیت بخشی به موقعیت اجتماعی این افراد بلکه راهکاری برای محافظت از دارایی‌ها در برابر مصادره بوده است. به نظر می‌رسد که مقامات قاجاری در آستانه برکناری، وقف را ابزاری برای حفظ قدرت اجتماعی و اقتصادی خود میدیدند و با استفاده از موقوفات سعی در تداوم نفوذ خود داشتند. منابع اصلی این تحقیق شامل وقفنامه‌ها، خاطرات رجال سیاسی می‌شود.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242130_c73a369be9acaec7a0c98f76a3d29985.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 Classification of audio-visual documents and understanding their analysis methods in historical research گونه شناسی اسناد دیداری _ شنیداری و روشهای تحلیل آن در پژوهشهای تاریخی 236 256 242132 10.22034/dpr.2026.242132 FA ویدا همراز دانشیار گروه رادیو. دانشگاه صدا و سیما. تهران. ایران. 0000-0002-3511-9744 Journal Article 2025 03 02 Being familiar with the types of documents and how to extract historical information from them is one of the most important tasks of historians. Most of the documents used by historians are written and in the form of administrative documents, biographies, letters, maps, etc. However, in the last hundred years, with the invention of photography, cinema, radio, and television, a large amount of cultural, political, and social information about important events and the lives of ordinary people has been recorded and preserved in audio and video form, which historians refer to for research on some contemporary political, cultural, and social issues. However, it must be said that the use of these documents requires the use of validation and analysis methods different from common written documents. In this article, an attempt is made to classify the types of audio and video documents in historical research, and to use the descriptive-analytical method to apply specific research methods for audio and video content, such as quantitative and qualitative content analysis, discourse analysis, semiotics, etc. آشنایی با انواع اسناد وچگونگی استخراج اطلاعات تاریخی از آنهایکی از مهمترین وظایف تاریخ پژوهان است. اکثر اسناد مورد استفاده تاریخ پژوهان مکتوب و به شکل اسناد اداری، زندگی نامه ها، نامه ها ،نقشه هاو... هستند. اما در یک صد سال اخیر با اختراع عکاسی، سینما، رادیو ،تلویزیون حجم زیادی از اطلاعات فرهنگی ، سیاسی و اجتماعی از رویدادهای مهم و زندگی مردم عادی به شکل صوتی و تصویری ثبت و حفظ شده است که مورخان برای تحقیق در برخی موضوعات سیاسی فرهنگی و اجتماعی معاصر به آنها مراجعه می کنند ولی باید گفت استفاده ازاین اسناد نیازمند کاربرد روشهایااعتبار سنجی و تحلیل متفاوت با اسناد مکتوب رایج هستند. در این مقاله کوشش بر آن است که ضمن طبقه‌بندی انواع اسناد صوتی و تصویری در پژوهش-های تاریخی، با روش توصیفی -تحلیلی کاربرد روش‌های تحقیق خاص محتوای صوتی و تصویری مانند تحلیل محتوای کمی و کیفی ، تحلیل گفتمان ،نشانه شناسی و.... مطرح میشود.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242132_f19102623795f38cd191ef83658163a1.pdf

انجمن علمی تحقیق و تصحیح نسخه های خطی ایران دوفصلنامه علمی مطالعات و پژوهش های سندشناسی 3116-0492 1 1 2026 03 21 Moeinaltojar Bishehri and commercial investment , industrial in the red sea mines of hormoz in qajar period on the basis of the persian recently discovered documents معین التجار بوشهری و سرمایه گذاری تجاری، صنعتی در معادن خاک سرخ هرمز در دوره قاجار بر اساس اسناد نویافته فارسی 257 281 242133 10.22034/dpr.2026.242133 FA حبیب اله سعیدی نیا گروه تاریخ. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه خلیج‌فارس. بوشهر. بوشهر. ایران. 0000-0002-3876-1361 Journal Article 2025 03 12 During the Qajar period, and especially during the Nasseri era, Iran entered a new stage in terms of economy and trade. At this time, one of the areas that was taken into consideration was the Persian Gulf, its coasts, ports and islands such as the Hormuz Peninsula, which was considered by foreign and domestic traders due to its location and facilities. One of the traders who was involved in political, economic and social activities in this island and other areas of the Persian Gulf during that period was Moein al-Tojar Bushehri. With his high political, economic and social influence and authority, he was able to obtain, in addition to receiving privileges such as the Nasseri Company, the North Oil Company, the import of electric and spinning and weaving machinesHe also made a lot of profit with the investments he made in this field. The purpose of the present research is to investigate and explain the role of Moein al-Tojar in obtaining the Hormuz Red Soil concession and the role of those mines in the commercial economy of the Persian Gulf and Iran during the Qajar period. This article, using a descriptive-analytical method and using library and document resources, seeks to answer the question of what importance did Moein al-Tojar's receipt of the Hormuz Red Soil concession have in the economy and foreign trade of the Persian Gulf, especially during the Nasserite period? The research findings show that the acquisition of the Hormuz Red Soil concession was achieved through the political and economic influence of Moein al-Tojar's efforts against foreign competitors such as the British government, and led to an increase in commercial and industrial investment, the prosperity of foreign trade, and the expansion of security and the maintenance of national sovereignty over the ports and islands of the Persian Gul. در دوره قاجار و به‌خصوص عهد ناصری، ایران ازلحاظ اقتصادی و تجاری وارد مرحله نوینی شد. در این زمان یکی از مناطقی که موردتوجه قرار گرفت خلیج‌فارس، سواحل، بنادر و جزایر آن همچون حزیره هرمز بود که با توجه ‌به موقعیت و امکاناتی که داشت موردتوجه تجار خارجی و داخلی قرار گرفت یکی از تجاری که در آن دوره در این جزیره و سایر مناطق خلیج‌فارس به فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مشغول شد معین‌التجار بوشهری بود وی بانفوذ و اقتدار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بالایی که داشت توانست علاوه بر دریافت امتیازاتی همچون کمپانی ناصری، کمپانی نفت شمال، وارد نمودن ماشین‌های الکتریکی و ریسمان‌ریسی و بافندگی و امتیاز کمپانی تجارت ابریشم، امتیاز خاک سرخ هرمز را نیز اخذ نماید وی با سرمایه‌گذاری‌هایی که در این زمینه انجام دادند به سود زیادی نیز دست یافتند. مسئله پژوهش حاضر بررسی و تبیین نقش معین‌التجار در کسب امتیاز خاک سرخ هرمز و نقش آن معادن در اقتصاد تجاری خلیج‌فارس و ایران در دوره قاجار است. این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی در پی پاسخ به این سؤال است که دریافت امتیاز معادن خاک سرخ هرمز توسط معین التجار در اقتصاد و تجارت خارجی خلیج‌فارس به‌ویژه در دوره ناصری از چه اهمیتی برخوردار بوده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کسب امتیاز معادن خاک سرخ هرمز به‌واسطه نفوذ سیاسی، اقتصادی تلاش معین‌التجار در مقابل رقبای خارجی مثل دولت انگلستان به دست آمد و موجب افزایش سرمایه‌گذاری تجاری و صنعتی، رونق تجارت خارجی و گسترش امنیت و حفظ حاکمیت ملی بر بنادر و جزایر خلیج فارس گردید.

https://www.sanadshenasi.ir/article_242133_48dea5f5faef224ad034cd337db4538a.pdf